🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:34:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तिक्ता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तिक्ता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तिक्ता

अर्थ: कड़वा, तीखा

व्युत्पत्ति: तिज् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तिक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तिक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. तिक्त (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. तिक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. तिक्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. तिक्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तिक्ता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिक्तातिक्तेतिक्ताः
द्वितीयातिक्ताम्तिक्तेतिक्ताः
तृतीयातिक्तयातिक्ताभ्याम्तिक्ताभिः
चतुर्थीतिक्तायैतिक्ताभ्याम्तिक्ताभ्यः
पञ्चमीतिक्तायाःतिक्ताभ्याम्तिक्ताभ्यः
षष्ठीतिक्तायाःतिक्तयोःतिक्तानाम्
सप्तमीतिक्तायाम्तिक्तयोःतिक्तासु
सम्बोधनहे तिक्तेहे तिक्तेहे तिक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तिक्ता
तिक्ता
tiktā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिक्ता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कुटकी । कटुका ।
२. पाठा ।
३. यव- तिक्ता लता ।
४. खरबूजा ।
५. छिकनी नाम का पौधा । नकछिकनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिक्ता f. N. of a plant (= -रोहिणी, L.; Clypea hernandifolia, L.; a water-melon, L.; Artemisia sternutatoria, Bhpr.; = यव-, L.; cf. काक-), Suśr. iv, 5, 12.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (446,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिक्ता स्त्री तिक्तो रसोऽस्त्यस्य अच् । १ कटुरोहिण्यां मेदि० २ पाठायां रत्नमा० ३ यवतिक्तालतायां ४ षड्भुजायां राजनि० ५ छिक्कन्यां भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3289,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिक्ता, स्त्री, (तिक्तस्तिक्तरसोऽस्त्यस्याः । अच् ततष्टाप् ।) कटुरोहिणी । इति मेदिनी । ते, २२ ॥ (यथास्याः पर्य्यायाः । “कट्वी तु कटुका तिक्ता कृष्णभेदा कटुम्भरा । अशोका मत्स्यशकला चक्राङ्गी शकुलादनी ॥ मत्स्यपित्ता काण्डरुहा रोहिणी कटुरोहिणी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पाठा । इति रत्नमाला । यवतिक्ता लता । षड्- भुजा । इति राजनिर्घण्टः ॥ छिक्कनी । इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-615-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तिक्ता" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तिक्तातिक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तिक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | तिक्त (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तिक्ता 📚 ➤ कड़वा, तीखा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तिक्ता 📚कुटकी । कटुका🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तिक्ता: तिज् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें