🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:18:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तिल्ला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तिल्ला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तिल्ला

अर्थ: (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तिल्ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तिल्ल् + अच्
  2. तिल्ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तिल्ल् + अच्
  3. तिल्ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तिल्ल् + अच्
  4. तिल्ल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तिल्ल् + घञ्
  5. तिल्ला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: तिल्ल् + अच्
  6. तिल्ल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: तिल्ल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तिल्ला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिल्लातिल्लेतिल्लाः
द्वितीयातिल्लाम्तिल्लेतिल्लाः
तृतीयातिल्लयातिल्लाभ्याम्तिल्लाभिः
चतुर्थीतिल्लायैतिल्लाभ्याम्तिल्लाभ्यः
पञ्चमीतिल्लायाःतिल्लाभ्याम्तिल्लाभ्यः
षष्ठीतिल्लायाःतिल्लयोःतिल्लानाम्
सप्तमीतिल्लायाम्तिल्लयोःतिल्लासु
सम्बोधनहे तिल्लहे तिल्लेहे तिल्लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तिल्ल् (भ्वादिगण) · अर्थ: (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतिल्लतितिल्लतःतिल्लन्ति
मध्यमतिल्लसितिल्लथःतिल्लथ
उत्तमतिल्लामितिल्लावःतिल्लामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तिल्लति · लिट्: तितिल्ल · लुट्: तिल्लिता · लृट्: तिल्लिष्यति · लोट्: तिल्लतात् · लङ्: अतिल्लत् · विधिलिङ्: तिल्लेत् · आशीर्लिङ्: तिल्ल्यात् · लुङ्: अतिल्लीत् · लृङ्: अतिल्लिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तिल्लन · ण्वुल्: तिल्लकः · तृच्: तिल्लिता · ण्यत्: तिल्ल्यः · तव्य: तिल्लितव्यः · अनीयर्: तिल्लनीयः · क्त: तिल्लितः · क्तवतु: तिल्लितवान् · शतृ: तिल्लन् · स्य-शतृ: तिल्लिष्यन् · क्त्वा: तिल्लित्वा · ल्यप्: प्रतिल्ल्य · तुमुन्: तिल्लितुम् · णमुल्: तिल्लम् · घञ्: तिल्लः · क्तिन्: तिल्ल्ति · क्वसु: तितिल्ल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तिल्ला
तिल्ला
tillā
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिल्ला १ संज्ञा पुं॰ [अ॰ तिला]
१. कदाचलू या बादले आदि का काम । यौ॰—तिल्लदार ।
२. पकड़ी दुपट्टे या आड़ी आदि का वह अंचल जिसमें कलावत्तू या बादले आदि का काम दिया हो ।
३. वह सुंदर पदार्थ जो किसी वस्तु की शोभा बढ़ाने के लिये उसमें जोड़ दिया जाय । (क्व॰) । यौ॰—बखरा तिल्ला ।
तिल्ला २ संज्ञा पुं॰ दे॰ तिलका (वर्णवृत्त) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तिल्लातिल्ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तिल्ल् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: तिल्ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तिल्ल् + अच् | तिल्ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तिल्ल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तिल्ला 📚 ➤ (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तिल्ला 📚कदाचलू या बादले आदि का काम । यौ॰—तिल्लदार🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तिल्ला: तिल्ल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें