🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:05:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तिल्वक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तिल्वक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तिल्वक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: Symplocos racemosa, ŚBr. xiii; KātyŚr. xxi, 3, 20; Gobh. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तिल्वक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तिल्वक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिल्वकःतिल्वकौतिल्वकाः
द्वितीयातिल्वकम्तिल्वकौतिल्वकान्
तृतीयातिल्वकेनतिल्वकाभ्याम्तिल्वकैः
चतुर्थीतिल्वकायतिल्वकाभ्याम्तिल्वकेभ्यः
पञ्चमीतिल्वकात् / तिल्वकाद्तिल्वकाभ्याम्तिल्वकेभ्यः
षष्ठीतिल्वकस्यतिल्वकयोःतिल्वकानाम्
सप्तमीतिल्वकेतिल्वकयोःतिल्वकेषु
सम्बोधनहे तिल्वकहे तिल्वकौहे तिल्वकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तिल्वक
तिल्वक
tilvaka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिल्वक m. Symplocos racemosa, ŚBr. xiii; KātyŚr. xxi, 3, 20; Gobh. &c.
Terminalia Catappa, Npr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (448,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिल्वकः, पुं, (तिल्व + स्वार्थे कन् ।) लोध्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्याया यथा, -- “तिल्वकस्तु मतो लोध्रो बृहत्पत्रस्तिरीटकः ॥” अस्य विशिष्टव्यवहारो यथा, -- “तस्य मूलत्वचं शुष्कामन्तर्व्वल्कलवज्जिताम् । चूर्णयेत्तु त्रिधा कृत्वा द्बौ भागौ श्च्योतयेत्ततः ॥ लोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत् । भागं तं दशमूलस्य पुनः क्वाथेन भावयेत् ॥ शुष्कं चूर्णं पुनः कृत्वा तत ऊर्द्ध्वं प्रयोजयेत् । दधितक्रसुरामण्डमूत्रैर्व्वदरसीधुना ॥ रसेनामलकानां वा ततः पाणितलं पिबेत् ॥” “तिल्वकस्य कषायेण दशकृत्वः सुभाविताम् । मात्रां कम्पिल्लकस्यैव कषायेण पुनः पिबेत् । चतुरङ्गुलकल्पेन लेहोऽन्यः कार्य्य एव च ॥” “तिल्वकस्य कषायेण कल्केन च सशर्करः । सघृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठं विरेचनम् ॥” इति चरके कल्पस्थाने नवमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-624-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "तिल्वक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तिल्वकतिल्वक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तिल्वक 📚 ➤ Symplocos racemosa, ŚBr. xiii; KātyŚr. xxi, 3, 20; Gobh. &c. (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तिल्वक 📚m. Symplocos racemosa, ŚBr. xiii; KātyŚr. xxi, 3, 20; Gobh. &c🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬