🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:02:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तिष्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तिष्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तिष्य

अर्थ: नि . २७ नक्षत्रों में आठवाँ नक्षत्र

संस्कृत: पुष्य-नक्षत्रम्, कलियुगम् · पर्याय: पुष्य, सिध्या, तिष्या

व्युत्पत्ति: तुष् + क्यप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तिष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तिष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तिष्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिष्यःतिष्यौतिष्याः
द्वितीयातिष्यम्तिष्यौतिष्यान्
तृतीयातिष्येणतिष्याभ्याम्तिष्यैः
चतुर्थीतिष्यायतिष्याभ्याम्तिष्येभ्यः
पञ्चमीतिष्यात् / तिष्याद्तिष्याभ्याम्तिष्येभ्यः
षष्ठीतिष्यस्यतिष्ययोःतिष्याणाम्
सप्तमीतिष्येतिष्ययोःतिष्येषु
सम्बोधनहे तिष्यहे तिष्यौहे तिष्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तिष्य
तिष्य
tiṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिष्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुष्य नक्षत्र ।
२. पौष मास ।
३. कलियुग ।
४. अशोक के एक भाई का नाम (को॰) ।
तिष्य २ वि॰
१. मांगल्य । कल्याकारी ।
२. भाग्यवान (को॰) ।
३. तिष्य नक्षत्र में उत्पन्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिष्य᳙ m. N. of a heavenly archer (like Kṛśānu) and of the 6th Nakṣatra of the old or 8th of the new order, RV. v, 54, 13; x, 64, 8; TS. (˚ष्य) &c.
the month Pauṣa, L.
Terminalia tomentosa, L.
= ˚ष्या, L.
(Pāṇ. iv, 3, 34; i, 2, 63, Kāś.) ‘born under the asterism T˚’, a common N. of men, Buddh. (cf. उप-)
तिष्य᳙ n. (m., L.) the 4th or present age, MBh. vi; Hariv. 3019
तिष्य᳙ mfn. auspicious, fortunate, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (448,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिष्य a. [तुष्यंत्यस्मिन् तुष्-क्यप् नि˚] 1 Auspicious, fortunate. --2 Born under the asterism पुष्य. --ष्यः 1 The eighth of the 27 constellations, (also called पुष्य). --2 The lunar month Pauṣa. --ष्यं The Kali Yuga. --Comp. --केतुः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0539-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिष्य पु० तुष्यन्त्यस्मिन् तुष--क्यप् नि० । १ पुष्यनक्षत्रे । त्विष- दीप्तौ यक् अघ्न्यादि० नि० । २ कलियुगे न० । तिष्ये नक्षत्रे जातः अण् तस्य लुक् । ३ पुष्यनक्षत्रजाते त्रि० । तिष्यं नक्षत्रमस्त्यत्र पौर्णमास्याम् अच् । ४ पौषमासे शब्दरत्ना० । स्वार्थे क । पौषमासे शब्दा० । तत्र पुष्यनक्षत्रे । “यदा सूर्य्यश्च चन्द्रश्च तथा तिष्यवृहस्पती । एक- राशौ समेष्यन्ति प्रवत्स्यति तदा कृतम्” । भा० व० १३ ० ९९ श्लो० कलियुगे “ततस्तिष्येऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुर- स्कृते । एकपादस्थितो धर्मो पत्र तिष्ये भविष्यति” भा० शा० ३४२ अ० । “सत्सम्प्रदायप्रथनाय तिष्ये शिष्यैश्चतुर्भिः सह योऽवतीर्णः । उक्तो वृहत्सङ्गमतन्त्रराजे श्रीशङ्करा- चार्य्यगुरुं तमीडे । “तपस्तादृक् क्क वा तिष्ये तिष्ये योगः क्व तादृशः । क्व वा व्रतं क्व वा दानं तिष्ये मोक्ष- स्ततः कुतः” काशीख० ३५ अ० । ५ । माङ्गल्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3307,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिष्यः, पुं, (तुष्यन्त्यस्मिन्निति । तुष + क्यप् । निपा- तनात् साधुः ।) पुष्यनक्षत्रम् । इत्यमरः । १ । ३ । २२ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १९० । ८७ । “यदा सूर्य्यश्च चन्द्रश्च तथा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यन्ति प्रवर्त्स्यति तदा कृतम् ॥” तिष्यः पुष्यनक्षत्रं पौर्णमास्यामस्त्यस्येति । अच् ।) पौषमासः । इति शब्दरत्नावली ॥ कलियुगम् । इति मेदिनी । ये, २८ ॥ (अत्र क्लीवे- ऽपि दृश्यते । यथा, महाभारते । ६ । १० । ४ । [] “चत्वारि भारते वर्षे युगानि भरतर्षभ ! । कृतं त्रेता द्बापरञ्च तिष्यञ्च कुरुवर्द्धन ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-624-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तिष्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तिष्यतिष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तिष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तिष्य 📚 ➤ नि . २७ नक्षत्रों में आठवाँ नक्षत्र
संस्कृत: पुष्य-नक्षत्रम्, कलियुगम् · पर्याय: पुष्य, सिध्या, तिष्या

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तिष्य 📚पुष्य नक्षत्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तिष्य: तुष् + क्यप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें