🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:02:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तीरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तीरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तीरः

अर्थ: एक प्रकार का बाज

संस्कृत: पर्याय: कूल, रोध, प्रतीर, तट

व्युत्पत्ति: तीर् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तीर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तीर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातीरःतीरौतीराः
द्वितीयातीरम्तीरौतीरान्
तृतीयातीरेणतीराभ्याम्तीरैः
चतुर्थीतीरायतीराभ्याम्तीरेभ्यः
पञ्चमीतीरात् / तीराद्तीराभ्याम्तीरेभ्यः
षष्ठीतीरस्यतीरयोःतीराणाम्
सप्तमीतीरेतीरयोःतीरेषु
सम्बोधनहे तीरहे तीरौहे तीराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तीर
तीर
tīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किनारे के नाम (1.10.7) कूल · रोधस् · प्रतीर · तट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तीर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नदी का किनारा । कूल । तट । उ॰— बिच बिच कथा बिचित्र बिभागा । जनु सरि तीर तीर बन बागा ।—मानस, १ । ४० ।
२. पास । समीप । निकट । विशेष—इस अर्थ में इसका उपयोग विभक्ति का लोप करके क्रियाविशेषण की तरह होता है ।
३. सीसा नामक धातु ।
४. राँगा ।
५. गंगा का तट (को॰) ।
६. एक प्रकार का बाण (को॰) ।
तीर २ संज्ञा पुं॰ [फा़॰] बाण । शर । उ॰—तीराँ उपर तीर सहि, सेलाँ उपर सेज ।—हम्मीर॰, पृ॰ ४८ । विशेष—यद्यपि पंचदशी आदि कुछ आधुनिक ग्रंथों में तीर शब्द बाण के अर्थ में आया है, तथापि यह शब्द वास्तव में है फारसी का । क्रि॰ प्र॰—चलाना ।—छोड़ना ।—फेंकना ।—लगना । मुहा॰—तीर चलाना = युक्ति भिड़ाना । रंग ढंग लगाना । जैसे,—तीर तो गहरा चलाया था, पर खाली गया । तीर फेकना = दे॰ = 'तीर चलाना' । लगे तो तीर नहीं तो तुक्का= कार्यसिद्धि पर ही साधन की उपयोगिता है ।
तीर ३ संज्ञा पुं॰ [?] जहाज का मस्तूल ।
तीर ४ वि॰ [हिं॰ तिरना (=पार करना)] पारंगत । जानकर । उ॰—बादशाह करे जिकीर सच्च हिंदु फकीर । ब्रह्मज्ञान में तीर रणधीर आए हैं ।—दक्खिनी॰, पृ॰ ५० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तीर m. tin (cf. तीव्र), L.
तीर n. a kind of arrow (cf. Pers. تير), Pañcad. ii, 76
2. तीर n. (√ तॄ, Siddh. puṃl. 56) a shore, bank, AitBr. &c. (ifc. f(आ). , MBh.; R.; Ragh.; ifc., for derivatives cf. Pāṇ. iv, 2, 106 and 104, Vārtt. 2; ifc. ind., for accent cf. vi, 2, 121)
the brim of a vessel, ŚBr. vi, xiv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (449,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीरं 1 A shore, bank; नदीतीर, सागरतीर &c. --2 Margin, brim, edge. --3 The bank of the Ganges. --रः 1 A sort of an arrow. --2 Lead. --3 Tin. --Comp. --जः a tree near a shore.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0539-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीर पारगतौ कर्म्मसमाप्तौ च अद० चुरा० उभ० अक० सेट् । तीरयति ते अतितीरत् त ।
तीर न० तीर--अच् । नद्यादेः १ कूले । २ सोसके पु० अ- मरः । ४ वाणे पु० त्रिका० । ५ त्रपुणि पु० मेदि० । “सार्द्धहस्तशतं यावत् गर्भतस्तोरमुच्यते । भाद्रकृष्ण- चतुर्दश्यां यावदाक्रमते जलम् । तावद्गर्भं विजानी- यात् तदन्यत्तीरमुच्यते” प्रा० त० उक्ते ६ गङ्गाकूलभेदे न० “गङ्गातीरतरङ्गसङ्गतजलैः स्नात्वा हरो नार्चितः” सा० द० । “अशून्यतीरां मुनिसन्निवेशैः” रघुः । “अव- काशेषु चोक्षोषु नदीतीरेषु चैव हि” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3308,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीर, त् क कर्म्मणां समाप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरां-परं-सकं-सेट् ।) कर्म्मणामिति स्पष्टार्थः । अतितीरत् व्रतं लोकः समापित- वानित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
तीरं, क्ली, (तीरयति समापयति नद्यादिकमिति । तीर + अच् ।) नदीकूलम् । इत्यमरः । १ । १० । ७ ॥ गङ्गातीरं यथा, -- “सार्द्धहस्तशतं यावत् गर्भतस्तीरमुच्यते । भाद्रकृष्णचतुर्द्दश्यां यावदाक्रमते जलम् । तावद्गर्भं विजानीयात् तदन्यत्तीरमुच्यते ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ शायकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
तीरः, पुं, (तीरयतीति । तीर + पचाद्यच् ।) त्रपु । इति मेदिनी । रे, ४५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-625-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तीर" आता है (60)
शर वाण । तीर । नाराचइषु बाण । तीरबाण एक लंबा और नुकीला अस्त्र जो धनुष पर चढ़ाकर चलाया जाता है । तीर । सायक …सूक तीर । वाणशायक बाण । तीर । शरसायक बाण । तीर । शरकर्णी बाण । तीरनाराच लोहे का बाण । वह तीर जो सारा लोहे का हो । विशेष—शर में चार पंख लगे रहत…प्रदल बाण । तीरवीरतर शर । तीर । बाणविकर्ष बाण । तीरविपाठ एक प्रकार लंबा वाण । तीरचित्रपुंख बाण । तीरअस्त्रकंटक बाण । तीरतटी तीर । कूल । किनारा । तटनराच तीर । बाण । शरअस्रकंठ बाण । तीरस्थूलक्षेड स्थूलक्ष्वेड संज्ञा पुं॰ वाण । तीरवीरशंकु तीर । बाणमर्मभेदन बाणा । तीरविषुद्रुह वाण । तीरखदंगी पु संज्ञा स्त्री॰ वाण । तीरसवलोह तीर । बाणतट क्षेत्र । खेतसर बड़ा जलाशय । ताल । तालाबकूल ॰ पुं॰पवि वज्ररोप ठहराव । रुकावटवाण धारदार फल लगा हुआ छड़ी के आकार का छोटा अस्त्र जो धनिष की डोरी पर खींचक…शरु क्रोध । गुस्सासरु पतला । लघु । छोटासाय संध्या संबंधी । सायंकालीन । संध्याकालीनसृक शूल । भालासृग बरछा । भाला । भिंदिपालकटंब संगीत का एक वाद्य या बाजाधन्व मरुभूमि । मरुस्थलविहग पक्षी । चिड़ियाइषीका गाँडर या मूँज के बीच की सींक जिसके ऊपर जीरा या भूआ होता हैनितंब कटि का पश्चादूभाग । कमर का पिछाला उभरा हुआ भाग । चुतड़ । (विशेषतः स्त्…पुलिन वह सीड़ या कीचड़ की जमीन जिसपर से पानी हटे थोड़े ही दिन हुए हों । पानी…प्रदर स्त्रियों का एक रोग जिसमें उनके गर्भाशय से सफेद या लाल रंग का लसदार पा…स्वरु वज्रविज्जल एक प्रकार की लपसी या चटनीखग आकाश में चलनेवाली वस्तु या व्यक्तिआशुग जल्दी चलनेवाला । शीघ्रगामीतरस् बलविहंग पक्षी । चिड़ियात्रिपुट गोखरू का पेड़शिलीमुख भ्रमर । भौंराअग्निशिख कुसुम या बर्रे का पेड़ऋजुग अपने आचरण एवं व्यवहार के प्रति ईमानदार । सदाचारीगार्ध्र गृध्र संबंधीपत्रवाह हरकारा । चिट्ठीरसाँसर्वलौह ताँबा । ताम्रसंदिग्धफल विषाक्त वाण रखनेवालाबान शालि या जड़हन को रोपने के समय उतनी पेड़ियाँ जो एक साथ लेकर एक थान में …सलाक सोने या चांदी की सलाईसायं शाम के समयमारगन पु संज्ञा पुं॰किनारा किसी अधिक लंबाई और कम चौड़ाईवाली वस्तु के वे दोनों भाग या प्रांत जहाँ …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तीरःतीर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तीर + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तीरः 📚 ➤ एक प्रकार का बाज
संस्कृत: पर्याय: कूल, रोध, प्रतीर, तट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तीर 📚नदी का किनारा । कूल । तट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तीर
किनारे के नाम (१.१०.७) — कूल, रोधस्, प्रतीर, तट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तीरः: तीर + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें