🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:38:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तीर्णा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तीर्णा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तीर्णा

अर्थ: पार किया हुआ, पार पहुँचा हुआ

संस्कृत: प्लवनतरणयोः

अंग्रेज़ी: to cross, to float, to swim

व्युत्पत्ति: तृ + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तीर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तॄ + क्त
  2. तीर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तॄ + क्त
  3. तीर्णा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तॄ + क्त
  4. तीर्ण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तॄ + क्त
  5. तीर्णा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: तॄ + क्त
  6. तीर्ण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: तॄ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तीर्णा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातीर्णातीर्णेतीर्णाः
द्वितीयातीर्णाम्तीर्णेतीर्णाः
तृतीयातीर्णयातीर्णाभ्याम्तीर्णाभिः
चतुर्थीतीर्णायैतीर्णाभ्याम्तीर्णाभ्यः
पञ्चमीतीर्णायाःतीर्णाभ्याम्तीर्णाभ्यः
षष्ठीतीर्णायाःतीर्णयोःतीर्णानाम्
सप्तमीतीर्णायाम्तीर्णयोःतीर्णासु
सम्बोधनहे तीर्णेहे तीर्णेहे तीर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तॄ (भ्वादिगण) · अर्थ: पर जाना, तैरना (प्लवनतरणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतरतितरतःतरन्ति
मध्यमतरसितरथःतरथ
उत्तमतरामितरावःतरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तरति · लिट्: ततार · लुट्: तरिता · लृट्: तरिष्यति · लोट्: तरतात् · लङ्: अतरत् · विधिलिङ्: तरेत् · आशीर्लिङ्: तीर्यात् · लुङ्: अतारीत् · लृङ्: अतरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तरण · ण्वुल्: तारकः · तृच्: तरीता · ण्यत्: तार्यः · तव्य: तरीतव्यः · अनीयर्: तरणीयः · क्त: तीर्णः · क्तवतु: तीर्णवान् · शतृ: तरन् · स्य-शतृ: तरीष्यन् · क्त्वा: तीर्त्वा · ल्यप्: प्रतीर्य · तुमुन्: तरीतुम् · णमुल्: तारम् · क्तिन्: तीर्णि · क्वसु: तितीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तीर्णा
तीर्णा
tīrṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तीर्णा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक वृत्त जिसके चरण में एक नगण और एक गुरु (/?/) होता हे । इसको 'सती', 'तिन्न' और 'तरणिजा' भी कहतै हैं । जैसे, नगपती । बनसती । शिव कहौ । सुख लहौ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीर्णा f. a metre of 4 × 4 long syllables.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (449,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीर्णा स्त्री प्रतिष्ठाख्यवृत्तिविशेषे यथा “यस्मिन् वृत्ते कर्णः कर्णः वेदैर्वर्णेः सा स्यात् तीर्णा” अस्याः कन्येत्त्यपि संज्ञा । “ग्भौ चैत् कन्येति” लक्षणात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3308,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तीर्णातीर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तॄ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: तीर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तॄ + क्त | तीर्णा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: तॄ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तीर्णा 📚 ➤ पार किया हुआ, पार पहुँचा हुआ
संस्कृत: प्लवनतरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तीर्णा 📚एक वृत्त जिसके चरण में एक नगण और एक गुरु (/?/) होता हे । इसको 'सती', '…🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तीर्णा: तॄ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें