🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:12:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तीव्रा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तीव्रा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तीव्रा

अर्थ: कठोर, गहन, पैना, तेज, प्रचण्ड, कड़ुवा, तीखा, उग्र

व्युत्पत्ति: तीव्र + रक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तीव्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तीव्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. तीव्रा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. तीव्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. तीव्रा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. तीव्र (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तीव्रा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातीव्रातीव्रेतीव्राः
द्वितीयातीव्राम्तीव्रेतीव्राः
तृतीयातीव्रयातीव्राभ्याम्तीव्राभिः
चतुर्थीतीव्रायैतीव्राभ्याम्तीव्राभ्यः
पञ्चमीतीव्रायाःतीव्राभ्याम्तीव्राभ्यः
षष्ठीतीव्रायाःतीव्रयोःतीव्राणाम्
सप्तमीतीव्रायाम्तीव्रयोःतीव्रासु
सम्बोधनहे तीव्रेहे तीव्रेहे तीव्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तीव्रा
तीव्रा
tīvrā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तीव्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. षढज स्वर की चार श्रुतियों में से पहली श्रुति ।
२. महकारिणी । खुरासानौ अजवायन ।
३. राई ।
४. बाँडर दूध ।
३. तुलसी ।
६. बड़ी मालकँधनी ।
७. कुटकी ।
८. तरवी वृक्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीव्रा (आ), f. Helleborus niger, L.
black mustard, L.
basil, L.
गण्ड-दूर्वा, L.
तरदी, L.
महा-ज्योतिष्मती, L.
(in music) N. of a Śruti
of a Mūrchanā
of the river Padmavatī (in the east of Bengal), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (449,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीव्रा स्त्री तीव्र + टाप् । १ गण्डदूर्वायां २ कटुरोहिण्यां ३ रा- जिकायां (राइसरिसा) मेदि० । ४ नदीभेदे शब्दर० । ५ महाज्योतिष्मत्यां ६ तरदीवृक्षे ७ तुलस्याञ्च राजनि० । ८ तीव्रवेगयुक्तस्त्रीमात्रे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3320,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीव्रा, स्त्री, (तीव्र + टाप् ।) कटुरोहिणी । गण्डदूर्व्वा । राजिका । इति मेदिनी । रे, ४५ ॥ नदीविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ महा- ज्योतिष्मती । तरदीवृक्षः । तुलसी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-630-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तीव्रा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तीव्रातीव्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तीव्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | तीव्रा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तीव्रा 📚 ➤ कठोर, गहन, पैना, तेज, प्रचण्ड, कड़ुवा, तीखा, उग्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तीव्रा 📚षढज स्वर की चार श्रुतियों में से पहली श्रुति🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें