🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:50:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तुत्थक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तुत्थक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुत्थक

अर्थ: आच्छादित करना, परदा डालना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: आवरणे

अंग्रेज़ी: to cover

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुत्थक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तुत्थ + ण्वुल्
  2. तुत्थक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तुत्थक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुत्थकःतुत्थकौतुत्थकाः
द्वितीयातुत्थकम्तुत्थकौतुत्थकान्
तृतीयातुत्थकेनतुत्थकाभ्याम्तुत्थकैः
चतुर्थीतुत्थकायतुत्थकाभ्याम्तुत्थकेभ्यः
पञ्चमीतुत्थकात् / तुत्थकाद्तुत्थकाभ्याम्तुत्थकेभ्यः
षष्ठीतुत्थकस्यतुत्थकयोःतुत्थकानाम्
सप्तमीतुत्थकेतुत्थकयोःतुत्थकेषु
सम्बोधनहे तुत्थकहे तुत्थकौहे तुत्थकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तुत्थ (चुरादिगण) · अर्थ: आच्छादित करना, परदा डालना (आवरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतुत्थयतितुत्थयतःतुत्थयन्ति
मध्यमतुत्थयसितुत्थयथःतुत्थयथ
उत्तमतुत्थयामितुत्थयावःतुत्थयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तुत्थयति · लट् (आत्मने.): तुत्थयते · लिट्: तुत्थयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): तुत्थयाञ्चक्रे · लुट्: तुत्थयिता · लुट् (आत्मने.): तुत्थयिता · लृट्: तुत्थयिष्यति · लृट् (आत्मने.): तुत्थयिष्यते · लोट्: तुत्थयतात् · लोट् (आत्मने.): तुत्थयताम् · लङ्: अतुत्थयत् · लङ् (आत्मने.): अतुत्थयत · विधिलिङ्: तुत्थयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तुत्थयेत · आशीर्लिङ्: तुत्थ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तुत्थयिषीष्ट · लुङ्: अतुतुत्थत् · लुङ् (आत्मने.): अतुतुत्थत · लृङ्: अतुत्थयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतुत्थयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तुत्थन · ण्वुल्: तुत्थकः · तृच्: तुत्थयिता · यत्: तुत्थ्यः · तव्य: तुत्थयितव्यः · अनीयर्: तुत्थनीयः · क्त: तुत्थितः · क्तवतु: तुत्थितवान् · शतृ: तुत्थयन् · स्य-शतृ: तुत्थयिष्यन् · शानच्: तुत्थयमानः · क्त्वा: तुत्थयित्वा · ल्यप्: प्रतुत्थ्य · तुमुन्: तुत्थयितुम् · णमुल्: तुत्थम् · क्तिन्: तुत्ति · क्वसु: तुत्थयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुत्थक
तुत्थक
tutthaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुत्थक संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ तुत्थ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुत्थक n. blue vitriol, Suśr. i, 38, 34
vi.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुत्थकं, क्ली, (तुत्थमेव । स्वार्थे कन् ।) तुत्थम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (अस्य गुणा यथा, -- “तुत्थकं कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु । लेखनम्भेदनं शीतं चक्षुष्यं कफपित्तहृत् । विषाश्मकुष्ठकण्डूघ्नं खर्परञ्चापि तद्गुणम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-632-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तुत्थकतुत्थक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तुत्थ + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: तुत्थक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तुत्थक 📚 ➤ आच्छादित करना, परदा डालना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: आवरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुत्थक 📚दे॰ 'तुत्थ'🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तुत्थक: तुत्थ + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬