🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:38:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तुर्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तुर्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुर्य

अर्थ: चौथा, @ नै.४।१२३

व्युत्पत्ति: चतुर + यत्, आद्यलोपः (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुर्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तुर्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तुर्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुर्यःतुर्यौतुर्याः
द्वितीयातुर्यम्तुर्यौतुर्यान्
तृतीयातुर्येणतुर्याभ्याम्तुर्यैः
चतुर्थीतुर्यायतुर्याभ्याम्तुर्येभ्यः
पञ्चमीतुर्यात् / तुर्याद्तुर्याभ्याम्तुर्येभ्यः
षष्ठीतुर्यस्यतुर्ययोःतुर्याणाम्
सप्तमीतुर्येतुर्ययोःतुर्येषु
सम्बोधनहे तुर्यहे तुर्यौहे तुर्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुर्य
तुर्य
turya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुर्य १ वि॰ [सं॰] चौथा । चतुर्थ । यौ॰—तुर्य गोख = एक कालसूचक यंत्र । तुर्यवाट् = चार साल का बछड़ा ।
तुर्य २ संज्ञा पुं॰ तुरीयावस्था [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुर्य mfn. (Pāṇ. v, 2, 51, Vārtt. 1) 4th, BhP.; Vet.; Śrut.
forming a 4th part, BhP.
तुर्य n. the 4th state of soul (see ˚रीय), vii, 9, 32; Haṭhapr. iv, 45; RāmatUp. ii, 4, 15, Sch.
तुर्य mfn. being in that state of soul, BhP. vi f.
तुर्य , ˚या. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (451,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुर्य a. Fourth; N. 4. 123. --र्यं 1 A quarter, a fourth part. --2 (In Vedānta phil.) The fourth state of the soul in which it becomes one with Brahman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0542-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुर्य्य त्रि० चतुर + पूरणे यत् च भागस्य लोपः । चतुर्थे । “एक एवेश्वरस्तुर्य्यः भगवान् स्वाश्रयः परः” भाग० ६ । ५ । १२ । “तुर्य्यशब्दस्य वा एकदेशिसमासः तुर्य्यं भिक्षायाः तुर्य्य- भिक्षा पक्षे षष्ठोसमासः भिक्षातुर्य्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3327,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुर्य्यः, त्रि, (चतुर्णां पूरणः । चतुर् + “चतुरश्छ- यतावाद्यक्षरलोपश्च ।” ५ । २ । ५१ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या यत् चस्य लोपश्च ।) चतुर्थः । इति मुग्धबोधम् ॥ (यथा, भागवते । ७ । ९ । ३२ । “योगेन मीलितदृगात्मनिपीतनिद्र- स्तुर्य्ये स्थितो न तु तमो न गुणांश्च युङ्क्षे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-635-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तुर्यतुर्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तुर्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तुर्य 📚 ➤ चौथा, @ नै.४।१२३

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुर्य 📚चौथा । चतुर्थ । यौ॰—तुर्य गोख = एक कालसूचक यंत्र । तुर्यवाट् = चार साल…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • तुर्य: चतुर + यत्, आद्यलोपः (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें