🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:20:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तुलसी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तुलसी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुलसी

अर्थ: + क + ङीष् एक पवित्र पौधा जिसकी हिन्दू विशेषकर विष्णु के उपासक पूजा करते हैं

व्युत्पत्ति: तुलां सादृश्यं स्यति नाशयति - तुला + सो + क + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुलसी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तुलसि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. तुलसि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. तुलसि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तुलसी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुलसीतुलस्यौतुलस्यः
द्वितीयातुलसीम्तुलस्यौतुलसीः
तृतीयातुलस्यातुलसीभ्याम्तुलसीभिः
चतुर्थीतुलस्यैतुलसीभ्याम्तुलसीभ्यः
पञ्चमीतुलस्याःतुलसीभ्याम्तुलसीभ्यः
षष्ठीतुलस्याःतुलस्योःतुलसीनाम्
सप्तमीतुलस्याम्तुलस्योःतुलसीषु
सम्बोधनहे तुलसिहे तुलस्यौहे तुलस्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुलसी
तुलसी
tulasī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुलसी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक छोटा झाड़ या पौधा जिसकी पत्तियों से एक प्रकार की तीक्ष्म गंध निकलती है । विशेष— इसकी पत्तियों एक अंगुल से दो अंगुल तक लंबी और लंबाई लिए हुए गोल काट की होती हैं । फूल मंदरी के रूप मे पतली सींकों में लगते हैं । अंकुर के रूप में बीज से पहले दो दल फूटते हैं । अभ्दिद् शास्त्रवैत्ता तुलसी को पुदीने की जाति में गिनते हैं । तुलसी अनेक प्रकार की होती है । गरम देशों में यह बहुत अधिक पाई जाती है । अफ्रिका और दक्षिण अमेरिका में इसके अनेक भेद मिलते हैं । अमेरिका में एक प्रकार की तुलसी होती है जिसै ज्वर जड़ी कहते हैं । फसली बुखार में इसकी पत्ती का काढ़ा पिलाया जाता है । भारत वर्ष में भी तुलसी कई प्रकार की पाई जाती है; जैसे, गंभ— तुलसी, श्वेत तुलसी या रामा, कृष्ण तुलसी या कृष्णा, वर्वरी तुलसी या ममरी । तुलसी की पत्ती मिर्च आदि के साथ ज्वर में दी जाती है । बैद्यक में यह गरम, कडुई, दाहकारक, दीपन तथा कफ, वात और कुष्ट आदि को दूर करनेवाली मानी जाती है । तुलसी को वैष्णव अत्यंत पवित्र मानते हैं । शालग्राम ठाकुर की पूजा बिना तुलसीपत्र के नहीं होती । चरणामृत आदि में भी तुलसीदल डाला जाता है । तुलसी की उत्पत्ति के संबंध में ब्रह्मवैवर्त पुराण में यह कथा है—तुलसी नाम की एक गोपिका गोलोक में राधा की सखी थी । एक दिन राधा ने उसे कृष्ण के साथ विहार करते देख शाप दिया कि तू मनुष्य शरीर धारण कर । शाप के अनुसार तुलसी धर्मध्वज राजा की कन्या हुई । उसके रूप की तुलना किसी से नही ं हो सकती थी, इससे उसका नाम 'तुलसी' पड़ा । तुलसी ने बन में जाकर घोर तप किया और ब्रह्मा से इस प्रकार वर माँगा ।—'मैं कृष्ण की रति से कभी तृप्त नहीं हुई हूँ । मैं उन्हीं को पति रूप में पाना चाहती हुँ । ब्रह्मा के कथानानुसार तुलसी ने शंखचूड़ नामक राक्षस से विवाह किया । शंखचूड़ को वर मिला था कि बिना उसकी स्त्री का सतीत्व भंग हुए उसकी मृत्यु न होगी । जब शंखचूड़ ने संपूर्ण देवताओं को परास्त कर दिया, तब सब लोग विष्णु के पास गए । विष्णु ने शंखचूड़ का रूप धारण करके तुलसी का सतीत्व नष्ट किया । इसपर तुलसी ने नारायण के शाप दिया कि 'तुम पत्थर हो जाओं' । जब तुलसी नारायण के पैर पर गिरकर बहुत रोने लगी, तब विष्णु ने कहा, 'तुम यह शरीर छोड़कर लक्ष्मी के समान मेरी प्रिया होगी । तुम्हारे शरीर से गंडकी नदी और केश से तुलसी वृक्ष होगा ।' तब से बराबर शालग्राम ठाकुर की पूजा होने लगी और तुलसी— दल उनके मस्तक पर चढ़ने लगा । वैष्णव तुलसी की लकडी़ की माला और कंठी धारण करते हैं । बहुत से लोग तुलसी शालग्राम का विवाह बड़ी धूमधाम से करते हैं । कार्तिक मास में तुलसी की पूजा घर घर होती है, क्योकि कार्तिक की अमावस्या तुलसी के उत्पन्न होने की तिथि मानी जाती है ।
२. तुलसीदल ।
तुलसी विवाह संज्ञा पुं॰ [सं॰] विष्णु की मूर्ति के के साथ तुलसी के विवाह करने का एक उत्सव । विशेष—हिंदू परिवारों की धार्मिक महिलाएँ कार्तिक मास के शुक्ल पक्ष में भीष्मपंचक एकादशी से पूर्णीमा तक यह उत्सव मनाती हैं ।
तुलसी वृंदावन संज्ञा पुं॰ [सं॰] तुलसीचोरा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुलसी f. holy basil (small shrub venerated by Vaiṣṇavas; commonly Tulsī), BhP.; VāyuP. & PadmaP. (produced from the ocean when churned), BrahmaP. (produced from the hair of the goddess Tulasī, ii, 19.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (451,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुलसी [तुलां सादृश्यं स्यति, सो-क गौरा˚ ङीष् शकंध्वा. Tv.] The holy basil held in veneration by the Hindus, especially by the worshippers of Viṣṇu. --Comp. --पत्रं (lit.) a Tulasī leaf; (fig.) a very small gift. --विवाहः the marriage of an image of Bālakṛṣṇa with the holy basil, performed on the 12th day of the bright half of Kārtika. --वृंदावनः --नं a square [] pedestal in which the sacred basil is planted.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0543-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुलसी स्त्री तुलां सादृश्यं स्यति सो--क गौरा० ङीष् शकन्ध्वा० । स्वनामख्याते वृक्षभेदे । “यस्या देव्यास्तुला नास्ति विश्वेषु चाखिलेषु च । तुलसी तेन विख्याता” शब्दार्थचि० देवीभाग० उक्तनिरुक्तेस्तस्यास्तथात्वम् । “तुलसी कटुका तिक्ता हृद्योष्णादाहपित्तहृत् । दीपनी कुष्ठकृच्छ्रास्रपार्श्वरुककफवातजित् । शुक्ला कृष्णा च तुलसी गुणैस्तुल्या प्रकीर्त्तिता” भावप्र० तद्गुणा उक्ताः तुलस्यामाहात्म्यं यथा । “ब्रह्मोवाच । तुलस्याः शृणु माहात्म्यं पापघ्नं सर्वकामदम् । यत्पुरा विष्णुना प्रोक्तं तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः । सम्प्राप्तं कार्त्तिकं दृष्ट्वा नियमेन जनार्दनः । पूजनीयो महद्भिश्च कोमलैस्तुलसीदलैः १ । दृष्टा२ स्पृष्टा३ तथा ध्याता४ कार्त्तिके नमिता५ऽर्च्चिता६ । रोपिता७ सेचिता८नित्यं पापं हन्ति युगार्जितम् । अष्टधा तुलसी यैस्तु सेविता द्विजसत्तम! । युगकोटिसहस्राणि ते वसन्ति हरेर्गृहे । रोपिता तुलसी यावत् कुरुते मूलविस्तृतिम् । तावद्युगसहस्राणि तनोति सुकृतं हरिः । तुलसीदलपुष्पाणि योदद्याद्धरये मुने! । कार्त्तिके सकलं पापं सोऽत्र जन्मार्जितं दहेत् । रोपिता तुलसी यावत् वर्द्धते वसुधातले । तावत्कल्पसहस्राणि विष्णु- लोके महीयते । यत्फलं सर्वपुष्पैश्च सर्वपत्रेण यत्- फलम् । तुलस्यास्तद्दलार्द्धेन पुण्यं स्याद्विष्णुपूजने । तुलसीगन्धमादाय यत्र गच्छति मारुतः । दिशोदश पुनात्याशु भूतग्राभांश्चतुर्विधान् । तूलसीकाननीद्भूता छाया यत्र भवेन्मुने! । तत्र श्राद्धं प्रदातव्यं पितॄणां तृप्तिहेतवे । तुलसीवीजनिकरो यस्मिन् पतति वैमुने! । तत् स्थानं परमं ज्ञेयं पितॄणां प्रीतिवर्द्धनम् । यस्मिन् गृहे द्विजश्रेष्ठ! तुलसीतलमृत्तिका । तत्रैव नीपसर्पन्ति भूतले यमकिङ्कराः । तुलसीमृत्तिकालिप्तो यदि प्राणान् परित्यजेत् । यमेन नेक्षितुं शक्तो मुक्तः पापशतैरपि । तुलसीमृत्तिकालिप्तं ललाटं यस्य दृश्यते । कुलं स्पृशति नो तस्य कलिर्मुनिवरोत्तम! । यः कश्चित्तुलसी- मूले कार्त्तिके केशवप्रियः । दीपं ददाति विप्रेन्द्र! स लभेद्वैष्णवं पदम् । तुलसीकाननञ्चैव गृहे यस्यावति- ष्ठते । तद्गृहं तीर्थभूतं हि नायान्ति यमकिङ्कराः । [] दर्शनं नर्मदायास्तु गङ्गास्नानं तंथैव च । तुलसीवनसं- सर्गं सममेतत्त्रयं स्मृतम् । रोपणात् पालनात् सेका- द्दर्शनात् स्पर्शनान्नृणाम् । तुलसी दहते पापं वाङ्मनः कायसञ्चितम् । तुलसीमञ्जरीभिर्यः कुर्य्याद्धरिहरार्च्चनम् । न स गर्भगृहं याति मुक्तिभागी भवेन्नरः । पुष्करा- द्यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा । वासुदेवाद- योदेवा वसन्ति तुलसीदले । तुलसीमञ्जरीयुक्तो यस्तु प्राणान् विमुञ्चति । यमोन वीक्षितुं शक्तो युक्तं पाप शतैरपि” पाद्मोत्तरख० । “यत्रैकस्तुलसीवृक्षस्तिष्ठति द्विजसत्तम! । तत्रैव त्रिदशाः सर्वे ब्रह्मविष्णुशिवादयः । केशवः पत्रमध्येषु पत्राग्रेषु प्रजापतिः । पत्रवृन्ते शिवस्तिष्ठेत् तुलस्याः सर्वदैव हि । लक्ष्मीः सरस्वती चैव गायत्री चण्डिका तथा । शची चान्या देवपत्न्यस्तत् पुष्पेषु वसन्ति वै । इन्द्रोऽग्निः शमनश्चैव नैरृतो वरु णस्तथा । पवनश्च कुवेरश्च तच्छाखायां वसन्त्यमी । आदित्यादिग्रहाः सर्वे विश्वे देवाश्च सर्वदा । वसवो मनवश्चैव तथा देवर्षयोऽखिलाः । विद्याधराश्च गन्धर्वाः सिद्धाश्चाप्सरसस्तथा । तुलसीपत्रमाश्रित्य सर्वदा निवसन्ति वै । चिन्वन्ति तृणजातानि तुलसीमूलजानि वै । तद्देहस्था ब्रह्महत्याश्चिनोति तत्क्षणाद्धरिः । ग्रीष्मकाले द्विजश्रेष्ठ! सुगन्धैः शीतलैर्जलैः । तुलसीसेचनं । कृत्वा नरो निर्वाणमाप्नुयात् । चन्द्रातपं वा छत्रं वा तुलस्यै यस्तु यच्छति । विशेषतः
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुलसी" आता है (50)
वृंदा तुलसी । राधिका के सोलह नामों में से एक नामपर्णास तुलसीपुण्या तुलसीबहुमंजरी तुलसीसुरवल्ली तुलसीसुरसाष्ट सम्हालू, तुलसी, ब्राह्मी, बन- भंटा, कंटकारी और पुनर्नवा इन सबका समूहक्षुद्रपर्ण तुलसीप्रेतराक्षसी तुलसी । विशेष— कहते हैं कि जहाँ तुलसी रहती है, वहाँ भूत प्रेत नहीं आते…पवित्रा तुलसीभूतघ्नी तुलसीसुरेज्या तुलसीकालमाल तुलसीमंजरीक तुलसीदलसायसी तुलसी । श्वेत तुलसीपापघ्नी तुलसीभूतपत्री तुलसीवृंदावनी तुलसीपुष्पसारा तुलसीकालमल्लिका तुलसीपत्रपुष्पा तुलसीविश्वपावनी तुलसीविश्वपूजिता तुलसीबनमाला तुलसी, कुंद, मंदार, परजाता और कमल इन पाँच चीजों की बनी हुई माला । विशे…नागनामा तुलसीपूतपत्री तुलसीश्रीमंजरी तुलसी । सुरसात्रिद्शमंजरी तुलसीगौरी गोरे रंग का स्त्री । पार्वती । गिरिजा । विशेष—इस अर्थ में गौरी शब्द के…गुल्म ऐसा पौधा जो एक जड़ से कई होकर निकले और जिसमें कड़ी लकड़ी या डंठल न हो …सुरस बोल । हीरा । बोल । बर्बर रसपावनी पवित्र करनेवाली । शुद्ध या साफ करनेवालीमाधवी प्रसिद्ध लता जिसमें इसी नाम के प्रसिद्ध सुंगधित फूल लगते हैं । विशेष— …तीव्रा षढज स्वर की चार श्रुतियों में से पहली श्रुतिग्राम्या नील का पेड़हरिवल्लभा लक्ष्मीसुरदुंदुभी देवताओं का नगाड़ासुरसा एक प्रसिद्ध नागमाता जो समुद्र में रहती थी और जिसने हनुमान् जी को समुद्…सुलभा वैदिक काल की एक ब्रह्मवादिनी स्त्री का नाम (गृह्मसुत्र)कायस्था कायस्थ की स्त्रीत्रिपत्रक पलाश का वृक्ष । ढाक का पेड़हरिप्रिया लक्ष्मीव्रजभाषा मथुरा, आगारा, इटावा और इनके आसपास के प्रदेशों में बोली जानेवाली एक प्र…सुरार्हक बर्बरक । बबईगयंद बड़ा हाथीपाखंडी वेदविरुद्ध आचार करनेवाला । वेदाचार का खंडन या निंदा करनेवाला । विशेष—प…तुचष्पदा चौपैया छंद, जिसका प्रत्येक चरण ३० मात्राओं का होता है जैसे,—भे प्रगट क…सुभगाह्वया कैवर्तिका लतावाचकधर्मलुप्ता वह उपमा जिसमें वाचक शब्द और सामान्य धर्म का लोप हो, जैस ईस प्रसाद असास…वाचकोपमानधर्मलुप्ता वह उपमा जिसमें वाचक शब्द, उपमान और धर्म तीनों लुप्त हों केवल उपुमेय भर…ए संस्कृत वर्णमाला का ग्यारहवाँ और देवनागरी वर्ममाला का आठवाँ स्वर वर्ण …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तुलसीतुलसी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तुलसि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | तुलसि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तुलसी 📚 ➤ + क + ङीष् एक पवित्र पौधा जिसकी हिन्दू विशेषकर विष्णु के उपासक पूजा करते हैं

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुलसी 📚एक छोटा झाड़ या पौधा जिसकी पत्तियों से एक प्रकार की तीक्ष्म गंध निकलती…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें