🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:04:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तूणि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तूणि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तूणि

अर्थ: तरकस

संस्कृत: शराधारः · पर्याय: तूण, उपासङ्ग, तूणीर, निषङ्ग, इषुधि

व्युत्पत्ति: तूण् + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तूणी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तूणिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. तूण् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. तूणिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. तूणिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तूणी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातूणीतूण्यौतूण्यः
द्वितीयातूणीम्तूण्यौतूणीः
तृतीयातूण्यातूणीभ्याम्तूणीभिः
चतुर्थीतूण्यैतूणीभ्याम्तूणीभ्यः
पञ्चमीतूण्याःतूणीभ्याम्तूणीभ्यः
षष्ठीतूण्याःतूण्योःतूणीनाम्
सप्तमीतूण्याम्तूण्योःतूणीषु
सम्बोधनहे तूणिहे तूण्यौहे तूण्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तूणी
तूणी
tūṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तरकश (2.8.89)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तूणी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तरकश । निषंग ।
२. नील का पौधा ।
३. एक वातरोग जिसमें मूत्राशय के पास से दर्द उठता है और गुदा और पेड़ू तक फैलता है ।
तूणी २ वि॰ [सं॰ तूणिन्] तूणधारी । जो तरकश लिए हो ।
तूणी ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तूणीक?] तुन का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूणी f. id., KātyŚr.; MBh. &c.
a disease of the anus and the bladder, Suśr.
the Indigo plant, Npr.
तूणी f. fr. ˚ण.
तूणी ind. fr. ˚ण.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूणी स्त्री तूण्यते पूर्य्यते शरैः तूण--पूरणे घञ् गौरा० ङीष् । १ इषुधौ २ तूणे ३ नील्यां शब्दार्थचि० । ४ तूणे स्त्री टाप् शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3340,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूणी, स्त्री, (तूण्यते पूर्य्यते बाणैरिति । तूण + कर्म्मणि घञ् । गौरादित्वात् ङीष् ।) तूणः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । ९ । ५६ । “तूणीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपङ्क्ति ॥” वेदनाविशेषः । यथा, सुश्रुते निदानस्थाने १ अध्याये । “अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता । भिन्दन्तीव गुदोपस्थं सा तूणीत्युपदिश्यते ॥”)
तूणी, [न्] पुं, (तूणवदाकृतिरस्त्यस्येति । तूण + इनिः ।) नन्दीवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्याया यथा, -- “तूणी तुन्नक आपीनस्तुणिकः कच्छकस्तथा । कुठेरकः कान्तलको नन्दिवृक्षश्च नन्दकः ॥” गुणाश्चास्य यथा, -- “तुणी रक्तः कटुः पाके कषायो मधुरो लघुः । तिक्तो ग्राही हिमो वृष्यो व्रणकुष्ठास्रपित्त- जित् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) तूणयुक्ते, त्रि ॥ (यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । १८ । ३५ । “आरुह्य भगवान् विष्णुर्गरुडं पक्षिपुङ्गवम् । शङ्खी चक्री गदी खड्गी शार्ङ्गी तूणी तलत्र- वान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-641-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तूणितूणी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तूणि 📚 ➤ तरकस
संस्कृत: शराधारः · पर्याय: तूण, उपासङ्ग, तूणीर, निषङ्ग, इषुधि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तूणी 📚तरकश । निषंग🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तूणी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें