🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:42:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तूर्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तूर्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तूर्यः

अर्थ: एक प्रकार का वाद्ययन्त्र, तुरही

व्युत्पत्ति: त्र्यते ताड्यते तूर + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तूर्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तूरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. तूरी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तूर्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातूर्यःतूर्यौतूर्याः
द्वितीयातूर्यम्तूर्यौतूर्यान्
तृतीयातूर्येणतूर्याभ्याम्तूर्यैः
चतुर्थीतूर्यायतूर्याभ्याम्तूर्येभ्यः
पञ्चमीतूर्यात् / तूर्याद्तूर्याभ्याम्तूर्येभ्यः
षष्ठीतूर्यस्यतूर्ययोःतूर्याणाम्
सप्तमीतूर्येतूर्ययोःतूर्येषु
सम्बोधनहे तूर्यहे तूर्यौहे तूर्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तूर्य
तूर्य
tūrya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तूर्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तुरही । सिंघा ।
२. मृदंग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तूर्य see अप्-, मित्र- &c.
2. तूर्य n. (m., L.) a musical instrument, Pāṇ.; Mn. vii; MBh. &c. (ifc. f(आ). , KaṭhUp.; Hariv.)
cf. स-.
3. तूर्य mfn. = तुर्˚, 4th, Rājat. ii, 91
तूर्य m. N. of a family, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूर्यः, --र्यं [तूर्यते ताड्यते तूर्-यत्] A kind of musical instrument; Ms. 7. 225; Ku. 7. 10. --Comp. --ओघः a band of instruments. --खंडः a sort of tabor.
तूर्यः, --र्यं [तूर्यते ताड्यते तूर्-यत्] A kind of musical instrument; Ms. 7. 225; Ku. 7. 10. --Comp. --ओघः a band of instruments. --खंडः a sort of tabor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0543-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर्य्य न० तुर्य्यते ताड्यते तूर--यत् । वाद्यभेदे “होमावसाने कृततूर्य्यनादः” मत्पु० तुलापुरुषदानविधौ “तत्र भुक्त्वा पुनः किञ्चित्तूर्य्यघोषैः प्रहर्षितः” मनुः । एतत्परस्य मानस्य गिरिनद्या० न णत्वम् तूर्य्यमानम् “सतूर्य्य- मेनां स्नपयाम्बभूवुः” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3341,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर्य्यं, क्ली, (तूर्य्यते ताड्यते इति । तूर् + ण्यत् ।) वाद्यम् । इति हेमचन्द्रः । २ । २८६ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ११३ । ४४ । “स तूर्य्यशतशङ्खानां भेरीणाञ्च महास्वनैः । हर्षयन् सर्व्वशः पौरान् विवेश गजसाह्व- यम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-641-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तूर्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तूर्यःतूर्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तूर् + ण्यत्)
अन्य सम्भावना: तूरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तूर्यः 📚 ➤ एक प्रकार का वाद्ययन्त्र, तुरही

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तूर्य 📚तुरही । सिंघा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तूर्यः: तूर् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • तूर्यः: त्र्यते ताड्यते तूर + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें