🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:29:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तृण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तृण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तृण

अर्थ: हलोपश्च" घास

संस्कृत: तृणम् · पर्याय: अर्जुन, कक्ष

व्युत्पत्ति: तृह् + क्न, हलोपश्च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तृण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तृण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातृणम्तृणेतृणानि
द्वितीयातृणम्तृणेतृणानि
तृतीयातृणेनतृणाभ्याम्तृणैः
चतुर्थीतृणायतृणाभ्याम्तृणेभ्यः
पञ्चमीतृणात् / तृणाद्तृणाभ्याम्तृणेभ्यः
षष्ठीतृणस्यतृणयोःतृणानाम्
सप्तमीतृणेतृणयोःतृणेषु
सम्बोधनहे तृणहे तृणेहे तृणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तृण
तृण
tṛṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नरकट आदि, गर्मुत् और साँवा आदि भी 'तृण' (घास) कहलाते हैं (2.4.165)
घास (सामान्य) (2.4.167) अर्जुन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तृण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह उद्भिद् जिसकी पेडी़ या कांड में छिलके और हीर का भेद नहीं होता और जिसकी पत्तियों के भीतर केवल समानांतर (प्रायः लंबाई के बल) नसे होती हैं, जाल की तरह वुनी हुई नहीं । जैसे, दूब, कुश, सरात, मूँज, बाँस, ताड़ इत्यादि । घास । उ॰—ऊसर बरसे तृण नहिं जामा ।— तुलसी (शब्द॰) । विशेष—तृण की पेडी़ या कांडों के तंतु इस प्रकार सीधे क्रम से नहीं बैठे रहते कि उनके द्वारा मंडलांतर्गत मंडल बनते जायँ, बल्कि वे बिना किसी क्रम के इधर उधर तिरछे होकर ऊपर की और गए रहते हैं । अधिकांश तृणों के कांडों में प्रायः गाँठें थोडी़ थोडी़ दूर पर होती हैं और इन गाँठों के बीच का स्थान कुछ पोला होता है । पत्तियाँ अपने मूल के पास डंठल को खोली की तरह लपेटे रहती हैं । पृथ्वी का अधिकांश तल छोटे तृणों द्वारा आच्छादित रहता है । अर्क— प्रकाश नामक वैद्यक ग्रंथ में तृणगण के अंतर्गत तीन प्रकार के बाँस, कुश, काँस, तीन प्रकार की दूब, गाँडर, नरकट, गूँदी, मूँज, डाभ, मोथा इत्यादि माने गए हैं । मुहा॰—तृण गहना या पकड़ना = हीनता प्रकट करना । गिड़— गिडा़ना । तृण गहाना या पकड़ना = नम्र करना । विनीत करना । वशीभूत करना । उ॰— कहो तो ताको तृण गहाय के जीवत पायन पारौं ।—सूर (शब्द॰) । (किसी वस्तु पर) तृण टूटना = किसी वस्तु का इतना सुंदर होना कि उसे नजर से बचाने के लिये उपाय करना पडै़ । उ॰—आजु को बानिक पै तृण टूटत है कही न जाय कछू स्याम तोहि रत ।—स्वा॰ हरिदास (शब्द॰) । विशेष—स्त्रियाँ बच्चे पर से नजर का प्रभाव दूर करने के लिये टोटके की तरह पर तिनका तोड़ती हैं । तृणवत् = तिनके बराबर । अत्यंत तुच्छ । कुछ भी नहीं । तृण बराबर या समान = दे॰ तृणपत् । उ॰—अस कहि चला महा अभिमानी । तृण समान सुग्रीवहिं जानी ।—तुलसी (शब्द॰) । तृण तोड़ना = किसी सुंदर वस्तु को देख उसे नजर से बचने के लिये उपाय करना । उ॰—(क) गाँथे महामनि मोर मंजुल अंग सब तृण तोरहीं ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) स्याम गौर सुंदर दोउ जोरी । निरखत छवि जननी तृण तोरी ।—तुलसी (शब्द॰) । (किसी से) तृण तोड़ना = संबंध तोड़ना । नाता मिटाना । उ॰—भुजा छुडाइ तोरि तृण ज्यों हित करि प्रभु निठुर हियो ।—सूर (शब्द॰) ।
२. तिनका (को॰) ।
३. खर पात (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृण n. (m. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ). ) grass, herb, any gramineous plant, blade of grass, straw (often symbol of minuteness and worthlessness), RV. &c. (ifc. accent g. घोषादि)
तृण m. N. of a man g. शिवादि and नडादि;
तृण [cf. Goth. thaurnus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (453,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृणं [तृह्-नक् हलोपश्च Uṇ. 5. 8] 1 Grass in general; किं जीर्णं तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी Bh. 2. 29. --2 A blade of grass, reed, straw. --3 Anything made of straw (as a mat for sitting); often used as a symbol of worthlessness or uselessness; तृणमिवलघुलक्ष्मीनैव तान्संरुणाद्धि Bh. 2. 17; see तृणीकृ also. --Comp. --अग्निः {1} a fire of chaff or straw; Ms. 3. 168. {2} fire quickly extinguished. {3} burning a criminal by twisting straw round his body and then setting it on fire. --अंजनः a chameleon. --अटवी a forest abounding in grass. --अन्नं rice growing wild. --असृज् n., --कुंकुमं, --गौरं a variety of perfume. --आवर्तः a whirlwind. --इंद्रः the [] palmyra tree. --उल्का a torch of hay, a fire-brand made of straw. --ओकस् n. a hut of straw. --कांडः, --डं a heap of grass. --कुटी, --कुटीरकं a hut of straw. --कूटं a heap of straw. --केतुः {1} the palmyra tree. {2} a bamboo. --गोधा a kind of chameleon. --ग्राहिन् m. a sapphire. --चरः a kind of gem (गोमेद). --जलायुका, --जलूका a caterpillar. --जंभन् a. feeding on grass. --जातिः f. grass kind, the vegetable kingdom. --ज्योतिस् n. the plant called ज्योतिष्मती. --द्रुमः {1} the palm tree. {2} the cocoa-nut tree. {3} the betel-nut tree. {4} the Ketaka tree. {5} the date-tree. --धान्यं grain growing wild or without cultivation. --ध्वजः {1} the palmyra tree. {2} a bamboo. --पीडं hand-to-hand fighting. --पूली a mat, seat made of reeds. --प्राय a. worth a straw, worthless, insignificant. --बिंदुः N. of a sage; R. 8. 79. --मणिः a sort of gem (amber). --मत्कुणः a bail or surety (perhaps a wrong reading for ऋणमत्कुण). --राज् m. the vine palm. --राजः {1} the cocoa-nut tree. {2} the bamboo. {3} the sugarcane. {4} the palmyra tree. --वृक्षः {1} the fanpalm tree. {2} the date-tree. {3} the cocoa-nut tree. {4} the areca-nut tree. --शीतं a kind of fragrant grass. --शून्यं N. of two plants केतकां and मल्लिका. --सारा the plantain tree. --सिंहः an axe. --हर्म्यः a house of straw.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0544-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृण भक्षे तना० उभ० सक० सेट् । तृणोति तर्णोति तृणुते- तर्णुते । अतर्णीत् अतर्णिष्ट । उदित् तर्णित्वा--तृण्ट्वा ।
तृण न० तृह--नक् हलोपश्च । १ नडादौ, खटे (खड) । अमरः । “तृणेन वात्येव तयाऽनुगम्यते” नैष० । “लघु- र्वहुतृणं नरः” माघः । तृणस्यायं शिवा० अण् । तार्ण तृणजन्ये वह्नौ पु० “तार्णातार्णोभयं नास्तीति” जगदीशः । तृणसम्पन्धिमात्रे त्रि० । घोषादि० उत्तर- पदस्थे तृणशब्दे पूर्वपदमाद्युदात्तम् । ग्रामतृणमित्यादि । समूहार्ये पाशा० य । तृण्या तृण्समूहे स्त्री तत्र भवः । उत्करा० मत्वर्थे छ नडा० कुक् च । तृणकीय तृणभवे त्रि० । स्वल्पं तृणं कन् । तृणक स्वल्पतृणे “क्रीणीष्वेतास्तृण- केनापि राजन्!” भा० आ० ९३ अ० । स्वार्थे क । तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3342,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तृण, द ञ उ भक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तनां- उभं-सकं-सेट् । क्त्वावेट् ।) द ञ, तृणोति तर्णोति तृणुते तर्णुते । उ, तर्णित्वातृत्वा । इति दुर्गादासः ॥
तृणं, क्ली, (तृण्यते भक्ष्यते गवादिभिरिति । तृण + घञ् । संज्ञापूर्व्वकत्वात् न गुणः । यद्बा, तृह हिंसायाम् + “तृहेः क्नो हलोपश्च ।” उणां ५ । ८ । इति क्नप्रत्ययो हकारलोपश्च ।) नडादि । चिनाखड इति ख्यातम् । इति केचित् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । अर्ज्जुनम् २ । इत्यमरः । २ । ५ । १६७ ॥ त्रिणम् ३ खटम् ४ खेट्टम् ५ हरितम् ६ ताण्डवम् ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ३४ । “जातस्य नदीकूले तस्य तृणस्यापि जन्म कल्याणम् । यत् सलिलमज्जनाकुलजनहस्तालम्बनं भवति ॥”) गोभ्यस्तृणदानफलं यथा, -- “तीर्थस्नानेषु यत् पुण्यं यत् पुण्यं विप्रभोजने । यत् पुण्यञ्च महादाने यत् पुण्यं हरिसेवने ॥ सर्व्वव्रतोपवासेषु सर्व्वेष्वेव तपःसु च । भुवः पर्य्यटने यत्तु सत्यवाक्येषु यद्भवेत् ॥ यत् पुण्यं सर्व्वयज्ञेषु दीक्षायाञ्च लभेन्नरः । तत् पुण्यं लभते प्राज्ञो गोभ्यो दत्त्वा तृणानि च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥ * ॥ धनिष्ठादिपञ्चनक्षत्रेषु गृहनिमित्ततृणकाष्ठा- हरणे दोषा यथा, -- “अग्निचौरभयं रोगो राजपीडा धनक्षतिः । संग्रहे तृणकाष्ठानां कृते वस्वादिपञ्चके ॥” इति ज्योतिःसारसंग्रहः ॥ (गन्धद्रव्यविशेषः । रामकर्पूर इति भाषा ॥ अस्य पर्य्याया यथा, -- “कुतृणञ्च सुगन्धञ्च तृणं शीतं सुशीतलम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-642-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तृण" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तृणतृण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तृण 📚 ➤ हलोपश्च" घास
संस्कृत: तृणम् · पर्याय: अर्जुन, कक्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तृण 📚वह उद्भिद् जिसकी पेडी़ या कांड में छिलके और हीर का भेद नहीं होता और जि…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तृण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें