🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:44:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तृपतना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तृपत+ना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तृपत

अर्थ: तृप्त होना, प्रसन्न करना

संस्कृत: तृप्तौ

अंग्रेज़ी: to satisfy, to be satisfied, to please, to be pleased

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तृप् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. तृपता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: तृप + तल् (भाववाचक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तृप् (तुदादिगण) · अर्थ: तृप्त होना, प्रसन्न करना (तृप्तौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतृपतात् / तृपताद् / तृपतुतृपताम्तृपन्तु
मध्यमतृप / तृपतात् / तृपताद्तृपतम्तृपत
उत्तमतृपाणितृपावतृपाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तृपति · लिट्: ततर्प · लुट्: तर्पिता · लृट्: तर्पिष्यति · लोट्: तृपतात् · लङ्: अतृपत् · विधिलिङ्: तृपेत् · आशीर्लिङ्: तृप्यात् · लुङ्: अतर्पीत् · लृङ्: अतर्पिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तर्पण · ण्वुल्: तर्पकः · तृच्: तर्पिता · तव्य: तर्पितव्यः · अनीयर्: तर्पणीयः · क्त: तृपितः · क्तवतु: तृपितवान् · शतृ: तृपन् · स्य-शतृ: तर्पिष्यन् · क्त्वा: तर्पित्वा · ल्यप्: प्रतृप्य · तुमुन्: तर्पितुम् · णमुल्: तर्पम् · घञ्: तर्पः · क्तिन्: तृप्ति · क्वसु: ततृप्वान्

ना

अर्थ: मनुष्य, एक व्यक्ति

संस्कृत: नरः

व्युत्पत्ति: नी+ऋन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. नस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. ना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. ना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानानरौनरः
द्वितीयानरम्नरौनॄन्
तृतीयान्रानृभ्याम्नृभिः
चतुर्थीन्रेनृभ्याम्नृभ्यः
पञ्चमीनुःनृभ्याम्नृभ्यः
षष्ठीनुःन्रोःनृणाम् / नॄणाम्
सप्तमीनरिन्रोःनृषु
सम्बोधनहे नःहे नरौहे नरः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तृप्
तृप्
tṛp
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तृप् cl. 4. तृप्यति [AV.; TS. &c.; metrically also ˚ते] cl. 5. [Subj. 2. sg. तृप्णवस्, Impv. ˚णुहि, ˚णुतम्, RV. (see also अ-तृप्णुवत्); ˚नोति, Dhātup. and g. क्षुभ्नादि] cl. 6. [2. sg. तृम्पसि, Impv. ˚प, ˚पतु, &c., RV.; ŚBr.; cf. Pāṇ. vii, 1, 59, Vārtt. 1, Pat.; तृपति, Dhātup.; pf. p. Ā. तातृपाण, RV. x, 95, 16; P. ततर्प; 3. pl. तातृपुर्, AV. xi, 7, 13; aor. अतृपत्, iii, 13, 6 or अत्राप्सीत्, Pāṇ. iii, 1, 44, Vārtt.; अतर्पीत्, अतार्प्सीत्, Vop.; fut. 1st तर्पिष्यति (but cf. Pāṇ. vii, 2, 10; Siddh.), तर्प्स्य्˚, त्रप्स्य्˚; Cond. अत्रप्स्यत्, AitUp. iii, 3; fut. 2nd तर्पिता, ˚प्ता, त्रप्ता, Kāś. on Pāṇ. vi, 1, 59 and vii, 2, 45] to satisfy one's self, become satiated or satisfied, be pleased with (gen. instr., or rarely loc., e.g. नाग्निस् तृप्यति काष्ठानाम्, ‘fire is not satisfied with wood’, MBh. xiii; अतृप्यन् ब्राह्मणा धनैः, ‘the Brahmans were pleased with wealth’, ŚBr. xiii), RV. &c.; to enjoy (with abl.), Mn. iv, 251; to satisfy, please, Bhaṭṭ. i f. : cl. 1. तर्पति, to kindle, Dhātup. : Caus. तर्पयति, rarely ˚ते (impf. अतर्पयत्, RV. &c.; p. तर्पयत्, ib.; aor. अतीतृपत्, ŚāṅkhGṛ. iii, 12; BhP.; अतीतृपाम, VS.; inf. तर्पयितवै, ŚBr. i, 7, 3, 28; ĀpŚr. iv, 16, 17) to satiate, satisfy, refresh, gladden, RV. &c.; Ā. to become satiated or satisfied, VS.; AV. vi; to kindle, Dhātup. : Desid. (Subj. तितृप्सात्) to wish to enjoy, RV. x, 87, 19 : Caus. Desid. (Pot. तितर्पयिषेत्) to wish to satiate or refresh or satisfy, ŚāṅkhGṛ. i, 2, 7; Gobh. i, 9, 2 : Intens. तरीतृप्यते, तरीतर्प्ति, ˚त्रप्ति, W.; [cf. √ तृफ्; τέρπω.]
2. तृप् See असु- and पशु-तृप्
शिश्नोदर-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (453,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृप् {vI.v} {c4c} {c5c} {c6c} P. (तृप्यति, तृप्नोति, तृपति, तृप्त) 1 To become satisfied, be pleased or contented; अद्य तर्प्स्यंति मांसादाः Bk. 16. 29; प्राशीन्न चातृपत् क्रूरः 15. 29; (usually with instr.; but sometimes with gen. or loc. also); कोन तृप्यति वित्तेन H. 2. 174. तृप्तस्तत्पिशितने Bh. 2. 84; नाग्निरतृप्य, ति काष्टानां नापगानां महोदधिः । नांतकसर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ Pt. 1. 137; तस्मिन्हि ततृपुर्देवास्तते यज्ञे Mb. --2 To please, gratify. --Caus. To gratify, please. --Desid. तितृप्सति, ति तपिंषति. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (तर्पति, तर्पयति-ते) 1 To light up, kindle. --2 (Atm.) To be satisfied. --3 To please, satisfy. --4 To gladden, refresh, reanimate, U. 3. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0544-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तृपततृप् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: तृपता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: तृप + तल् (भाववाचक)
नानृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तृपत 📚 ➤ तृप्त होना, प्रसन्न करना
संस्कृत: तृप्तौ

ना 📚 ➤ मनुष्य, एक व्यक्ति
संस्कृत: नरः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तृप् 📚cl. 4. तृप्यति [AV.; TS. &c.; metrically also ˚ते] cl. 5. [Subj. 2. s…🔵🟣
नृ 📚नर । मनुष्य🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬