🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:20:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तृप्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तृप्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तृप्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तृप्
तृप्
tṛp
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तृप् cl. 4. तृप्यति [AV.; TS. &c.; metrically also ˚ते] cl. 5. [Subj. 2. sg. तृप्णवस्, Impv. ˚णुहि, ˚णुतम्, RV. (see also अ-तृप्णुवत्); ˚नोति, Dhātup. and g. क्षुभ्नादि] cl. 6. [2. sg. तृम्पसि, Impv. ˚प, ˚पतु, &c., RV.; ŚBr.; cf. Pāṇ. vii, 1, 59, Vārtt. 1, Pat.; तृपति, Dhātup.; pf. p. Ā. तातृपाण, RV. x, 95, 16; P. ततर्प; 3. pl. तातृपुर्, AV. xi, 7, 13; aor. अतृपत्, iii, 13, 6 or अत्राप्सीत्, Pāṇ. iii, 1, 44, Vārtt.; अतर्पीत्, अतार्प्सीत्, Vop.; fut. 1st तर्पिष्यति (but cf. Pāṇ. vii, 2, 10; Siddh.), तर्प्स्य्˚, त्रप्स्य्˚; Cond. अत्रप्स्यत्, AitUp. iii, 3; fut. 2nd तर्पिता, ˚प्ता, त्रप्ता, Kāś. on Pāṇ. vi, 1, 59 and vii, 2, 45] to satisfy one's self, become satiated or satisfied, be pleased with (gen. instr., or rarely loc., e.g. नाग्निस् तृप्यति काष्ठानाम्, ‘fire is not satisfied with wood’, MBh. xiii; अतृप्यन् ब्राह्मणा धनैः, ‘the Brahmans were pleased with wealth’, ŚBr. xiii), RV. &c.; to enjoy (with abl.), Mn. iv, 251; to satisfy, please, Bhaṭṭ. i f. : cl. 1. तर्पति, to kindle, Dhātup. : Caus. तर्पयति, rarely ˚ते (impf. अतर्पयत्, RV. &c.; p. तर्पयत्, ib.; aor. अतीतृपत्, ŚāṅkhGṛ. iii, 12; BhP.; अतीतृपाम, VS.; inf. तर्पयितवै, ŚBr. i, 7, 3, 28; ĀpŚr. iv, 16, 17) to satiate, satisfy, refresh, gladden, RV. &c.; Ā. to become satiated or satisfied, VS.; AV. vi; to kindle, Dhātup. : Desid. (Subj. तितृप्सात्) to wish to enjoy, RV. x, 87, 19 : Caus. Desid. (Pot. तितर्पयिषेत्) to wish to satiate or refresh or satisfy, ŚāṅkhGṛ. i, 2, 7; Gobh. i, 9, 2 : Intens. तरीतृप्यते, तरीतर्प्ति, ˚त्रप्ति, W.; [cf. √ तृफ्; τέρπω.]
2. तृप् See असु- and पशु-तृप्
शिश्नोदर-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (453,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृप् {vI.v} {c4c} {c5c} {c6c} P. (तृप्यति, तृप्नोति, तृपति, तृप्त) 1 To become satisfied, be pleased or contented; अद्य तर्प्स्यंति मांसादाः Bk. 16. 29; प्राशीन्न चातृपत् क्रूरः 15. 29; (usually with instr.; but sometimes with gen. or loc. also); कोन तृप्यति वित्तेन H. 2. 174. तृप्तस्तत्पिशितने Bh. 2. 84; नाग्निरतृप्य, ति काष्टानां नापगानां महोदधिः । नांतकसर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ Pt. 1. 137; तस्मिन्हि ततृपुर्देवास्तते यज्ञे Mb. --2 To please, gratify. --Caus. To gratify, please. --Desid. तितृप्सति, ति तपिंषति. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (तर्पति, तर्पयति-ते) 1 To light up, kindle. --2 (Atm.) To be satisfied. --3 To please, satisfy. --4 To gladden, refresh, reanimate, U. 3. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0544-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तृप्उमा-कोश तृप्: cl. 4. तृप्यति [AV.; TS. &c.; metrically also ˚ते] cl. 5. [Subj. 2. s… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तृप् 📚 ➤ cl. 4. तृप्यति [AV.; TS. &c.; metrically also ˚ते] cl. 5. [Subj. 2. s… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तृप् 📚cl. 4. तृप्यति [AV.; TS. &c.; metrically also ˚ते] cl. 5. [Subj. 2. s…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें