🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:20:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तोदनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तोदनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तोदनम्

अर्थ: पीडा, वेदना

संस्कृत: वृषभादिप्रेरणदण्डः · पर्याय: प्राजन, तोत्र

व्युत्पत्ति: तुद् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तोदन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तोदन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तोदन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातोदनम्तोदनेतोदनानि
द्वितीयातोदनम्तोदनेतोदनानि
तृतीयातोदनेनतोदनाभ्याम्तोदनैः
चतुर्थीतोदनायतोदनाभ्याम्तोदनेभ्यः
पञ्चमीतोदनात् / तोदनाद्तोदनाभ्याम्तोदनेभ्यः
षष्ठीतोदनस्यतोदनयोःतोदनानाम्
सप्तमीतोदनेतोदनयोःतोदनेषु
सम्बोधनहे तोदनहे तोदनेहे तोदनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तोदन
तोदन
todana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बैल हाँकने का पैना (2.9.13) प्राजन · तोत्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तोदन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तोत्र । चाबुक, कोड़ा, चमोटी आदि ।
२. व्यथा । पीड़ा ।
३. एक प्रकार का फलदार पेड़ जिसके फल को वैद्यक में कसैला, मीठा, रूखा तथा कफ और वायु— नाशक माना है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोदन n. = तोत्त्र, L.
pricking pain, i, 22, 5
तोदन m. N. of a tree and (n.) its fruit, 3, 25 and 29.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (455,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोदनं [तुद्-करणे घञ्] 1 Pain, anguish. --2 A goad. --3 Face, mouth (तुंड).
तोत्त्रं, तोद, --तोदनं See under तुद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोदन न० तुद्यतेऽनेन करणे ल्युट् । १ तुण्डे मुखे अमरः । भावे ल्युट् । २ व्यथायाम् मेदि० । कर्त्तरि ल्यु । ३ व्यथके त्रि० । “क- षायं मधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित्” सुश्रु० । ४ क्षीरिवृक्षभेदे पु० । “क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतीदनतिन्दुकबकुलधन्व- नाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गुपरूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्त्तिविल्व- षिम्बीप्रभृतीनि । फलान्वेतानि शीतानि कफपित्तहराणि [] च । सग्राहकाणि रूक्षाणि कषायमधुराणि च” सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3353-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोदनं, क्ली, (तुद्यतेऽनेनेति । तुद + करणे ल्युट् ।) तोत्त्रम् । इत्यमरः । २ । ९ । १२ ॥ (तुद + भावे ल्युट् ।) व्यथा । इति मेदिनी ॥ ने, ७३ ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । २२ । “तोदनभेदनताडनच्छेदनायमनमन्थनेत्यादि ॥” वृक्षविशेषः । यथा, तत्रैव । १ । ४६ । “क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोदनतिन्दुकवकुल- धन्वनाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गुपरूषकगाङ्गेरुकी- पुष्करवर्त्तिविल्वविम्बीप्रभृतीनि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-650-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तोदनम्तोदन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तुद् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: तोदन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तोदनम् 📚 ➤ पीडा, वेदना
संस्कृत: वृषभादिप्रेरणदण्डः · पर्याय: प्राजन, तोत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तोदन 📚तोत्र । चाबुक, कोड़ा, चमोटी आदि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तोदन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तोदनम्: तुद् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬