🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तोद्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तोद्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तोद्य

अर्थ: दुःख देना, पीड़ा करना, घाव करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: व्यथने

अंग्रेज़ी: to wound,to strike,to pain,to irritate, to hurt, to cause pain, to attack

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — तुद् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. तोद्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तुद् + ण्यत्
  3. तोद्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तुद् (तुदादिगण) · अर्थ: दुःख देना, पीड़ा करना, घाव करना (व्यथने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतुदतितुदतःतुदन्ति
मध्यमतुदसितुदथःतुदथ
उत्तमतुदामितुदावःतुदामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तुदति · लट् (आत्मने.): तुदते · लिट्: तुतोद · लिट् (आत्मने.): तुतुदे · लुट्: तोत्ता · लुट् (आत्मने.): तोत्ता · लृट्: तोत्स्यति · लृट् (आत्मने.): तोत्स्यते · लोट्: तुदतात् · लोट् (आत्मने.): तुदताम् · लङ्: अतुदत् · लङ् (आत्मने.): अतुदत · विधिलिङ्: तुदेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तुदेत · आशीर्लिङ्: तुद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तुत्सीष्ट · लुङ्: अतौत्सीत् · लुङ् (आत्मने.): अतुत्त · लृङ्: अतोत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतोत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तोदन · ण्वुल्: तोदकः · तृच्: तोत्ता · ण्यत्: तोद्यः · तव्य: तोत्तव्यः · अनीयर्: तोदनीयः · क्त: तुन्नः · क्तवतु: तुन्नवान् · शतृ: तुदन् · स्य-शतृ: तोत्स्यन् · शानच्: तुदमानः · क्त्वा: तुत्त्वा · ल्यप्: प्रतुद्य · तुमुन्: तोत्तुम् · णमुल्: तोदम् · घञ्: तोदः · क्तिन्: तुत्ति · क्वसु: तुतुद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुद्
तुद्
tud
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तुद् cl. 6. P. ˚दति (p. f. ˚दती or ˚दन्ती, Pāṇ. vi, 1, 173, Kāś.; pf. तुतोद; fut. 2nd तोत्स्यति or तोत्ता, vii, 2, 10; Kār.; aor. अतौत्सीत्) to push, strike, goad, bruise, sting, vex, RV. &c.; Pass. to pain (said of a wound), Car. vi, 13 : Caus. See तोदित;
तुद् [cf. तोत्त्र &c.; Τυδ-εύ-ς &c.; Lat. tundo.]
2. तुद् mfn. ifc. ‘pricking’, see व्रण-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुद् {c6c} U. (तुदति-ते, तुन्न) 1 To strike, wound, hit; तुतोद गदया चारिं Bk. 14 81; 15. 37: Śi. 20. 77. --2 To prick, goad. --3 To bruise, hurt. --4 To pain, vex, torment, afflict; सुतीक्ष्णधारापतनोग्रसायकैस्तुदंति चेतः प्रसभं प्रवासिनां Rs. 2. 4, 6. 28.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तोद्यअव्यय — तुद् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: तोद्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तुद् + ण्यत् | तोद्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तोद्य 📚 ➤ दुःख देना, पीड़ा करना, घाव करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: व्यथने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुद् 📚cl. 6. P. ˚दति (p. f. ˚दती or ˚दन्ती, Pāṇ. vi, 1, 173, Kāś.; pf. तुतो…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तोद्य: तुद् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें