🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:55:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्रयम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्रयम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्रयम्

अर्थ: तेहरा, तिगुना, तीन भागों में विभक्त, तीन प्रकार का

व्युत्पत्ति: त्रि + अयच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्रय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. त्रय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. त्रय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — त्रय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रयःत्रयौत्रयाः
द्वितीयात्रयम्त्रयौत्रयान्
तृतीयात्रयेणत्रयाभ्याम्त्रयैः
चतुर्थीत्रयायत्रयाभ्याम्त्रयेभ्यः
पञ्चमीत्रयात् / त्रयाद्त्रयाभ्याम्त्रयेभ्यः
षष्ठीत्रयस्यत्रययोःत्रयाणाम्
सप्तमीत्रयेत्रययोःत्रयेषु
सम्बोधनहे त्रयहे त्रयौहे त्रयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्रय
त्रय
traya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रय १ वि॰ [सं॰]
१. तीन । उ॰— महाधोर त्रय ताप न जरई ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. तीसरा ।
त्रय पु २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ त्रिया । उ॰—त्रय जोरै कर हथ्थ को चीन संभरि वै राइ ।— पृ॰ रा॰ २५ । ७३० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रय mf(ई)n. (fr. त्रि, Pāṇ. v, 2, 43) triple, threefold, consisting of 3, of 3 kinds, RV. x, 45, 2; AV. iv, 11, 2; VS. &c. (˚यी विद्या), ‘the triple sacred science’, reciting hymns, performing sacrifices, and chanting [RV., YV., and SV.], ŚBr.; AitBr. &c.
त्रय n. a triad (chiefly ifc.), ChUp.; KaṭhUp.; Mn. &c.
त्रयः = ˚यस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (457,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रय a. (यी f.) Triple, threefold, treble, divided into three parts, of three kinds; त्रयी वै विद्या ऋचो यजूंषि सामानि Śat. Br.; Ms. 1. 23. --यं A triad, a group or collection of three; अदेयमासीत्वयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे R. 3. 16; लोकत्रयं Bg. 11. 20, 43; Ms. 2. 76.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0548-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रय न० स्त्री त्रयाणामवयवम् अयच् । त्रितये १ त्रित्वसंख्यायाम् “वेदत्रयं निरदुहत् भूर्भुवः स्वरितीति च” मनुः । स्त्रीत्वपक्षे ङीप् । “व्याघोतिष्ट सभावेद्यामसौ नरशिखित्रयी” माघः त्रयोऽवयवा अस्य अयच् । २ त्रित्व- संख्यान्विते त्रि० स्त्रियां ङीप् । “प्रत्यक्षमनुमानञ्च शास्त्रञ्च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्य्यं धर्म- [] शुद्धिमभीप्सताः” मनुः ङीषन्तः “ऋग्यजुःसामरूपे ३ वेदत्रये त्रित्वसंख्यान्वितेषु ऋगादिवेदेषु अमरः “एत- द्विदन्तोविद्वांसस्त्रयीनिष्कर्षमन्वहम्” “त्रैविद्येभ्यस्तवीं विद्याद्दण्डनीतिञ्च शाश्वतीम्” मनुः । “ब्रह्माऽथ पुरुषो रुद्रस्त्रयमेतत् त्रयीमयम् । सर्गादावृङ्मयो ब्रह्मा स्थितौ विष्णुर्यजुर्मयः । रुद्रः साममयोऽन्ताय तस्मात् तस्याशुचिर्ध्वनिः” मनुः । ४ पुरन्ध्र्यां ५ सुमतौ स्त्र्यी विश्वः ६ सोमराजीवृक्षे स्त्री शब्दच० । ७ भवान्याम् दुर्गायाम् । यथा “ऋग्यजुःसामभागेन साङ्गवेदगतापि या । त्रयीति पट्यते लोके दृष्टा दृष्टार्थसाधिनीति” देवीपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3359-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रयं, क्ली, (त्रयोऽवयवा यस्य । त्रि + “संख्याया अवयवे तयप् ।” ५ । २ । ४२ । इति तयप् । “द्बित्रिभ्यां तयस्यायज्वा ।” ५ । २ । ४३ । इति तयस्यायच् ।) त्र्यवयवम् । इति मुग्ध- बोधम् ॥ तिन इति भाषा ॥ (यथा, मनुः । २ । ७६ । “अकारञ्चाप्युकारञ्च मकारञ्च प्रजापतिः । वेदत्रयात् निरदुहत् भूर्भुवःस्वरितीति च ॥”)
त्रयः, पुं, (तरतीति । तॄ + “तरतेर्ड्रिः ।” उणां ५ । ६६ । इति ड्रिः ।) त्रिसंख्या । तिन इति भाषा । त्रिशब्दस्य बहुवचनान्तरूपोऽयम् । अस्य स्त्रीलिङ्गक्लीवलिङ्गयो रूपे तिस्रः त्रीणि । इति व्याकरणम् ॥ तद्वाचकानि यथा, -- कालः १ अग्निः २ भुवनम् ३ गङ्गामार्गः ४ शिवचक्षुः ५ गुणः ६ ग्रीवारेखा ७ कालिदास- काव्यम् ८ वलिः ९ सन्ध्या १० पुरम् ११ पुष्क- रम् १२ रामः १३ विष्णुः १४ ज्वरपादः १५ । इति कविकल्पलता ॥ त्रिसंख्याविशिष्टे, त्रि । इत्यमरः ॥ “तिस्रोभार्य्या त्रिशालाश्च त्रयो भृत्याश्च बान्धवाः । ध्रुवं वेदविरुद्धाश्च न ह्येते मङ्गलप्रदाः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-653-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "त्रय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्रयम्त्रय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: त्रय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | त्रय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्रयम् 📚 ➤ तेहरा, तिगुना, तीन भागों में विभक्त, तीन प्रकार का

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्रय 📚तीन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें