🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:59:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्रसीग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तृ+असि+ईग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तृ

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (= स्तृ॑) nom. pl. ता॑रस्, the stars, RV. viii, 55, 2

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातृतृणीतॄणि
द्वितीयातृतृणीतॄणि
तृतीयातृणा / त्रातृभ्याम्तृभिः
चतुर्थीतृणे / त्रेतृभ्याम्तृभ्यः
पञ्चमीतृणः / तुःतृभ्याम्तृभ्यः
षष्ठीतृणः / तुःतृणोः / त्रोःतॄणाम्
सप्तमीतृणि / तरितृणोः / त्रोःतृषु
सम्बोधनहे तृ / हे तःहे तृणीहे तॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

असि

अर्थ: होना, रहना

संस्कृत: भुवि

अंग्रेज़ी: to be, to exist

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अस् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. असी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अस् (अदादिगण) · अर्थ: होना, रहना (भुवि)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअस्तिस्तःसन्ति
मध्यमअसिस्थःस्थ
उत्तमअस्मिस्वःस्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अस्ति · लिट्: बभूव · लुट्: भविता · लृट्: भविष्यति · लोट्: अस्तु · लङ्: आसीत् · विधिलिङ्: स्यात् · आशीर्लिङ्: भूयात् · लुङ्: अभूत् · लृङ्: अभविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भवन · ण्वुल्: भावकः · तृच्: भविता · ण्यत्: भाव्यः · तव्य: भवितव्यः · अनीयर्: भवनीयः · क्त: भूतः · क्तवतु: भूतवान् · शतृ: सन् · स्य-शतृ: असिष्यन् · क्त्वा: भूत्वा · ल्यप्: प्रभूय · तुमुन्: भवितुम् · णमुल्: भावम् · घञ्: भावः · क्तिन्: भूति · क्वसु: बभूवान्

ईग

अर्थ: जाना, दोष लगाना, निन्दा करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतिकुत्सनयोः

अंग्रेज़ी: to go, to blame,to censure,to condemn, to insult, to ridicule, to revile, to criticise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईज् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ईग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईगःईगौईगाः
द्वितीयाईगम्ईगौईगान्
तृतीयाईगेनईगाभ्याम्ईगैः
चतुर्थीईगायईगाभ्याम्ईगेभ्यः
पञ्चमीईगात् / ईगाद्ईगाभ्याम्ईगेभ्यः
षष्ठीईगस्यईगयोःईगानाम्
सप्तमीईगेईगयोःईगेषु
सम्बोधनहे ईगहे ईगौहे ईगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ईज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, दोष लगाना, निन्दा करना (गतिकुत्सनयोः)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईजतेईजेतेईजन्ते
मध्यमईजसेईजेथेईजध्वे
उत्तमईजेईजावहेईजामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ईजते · लिट् (आत्मने.): ईजाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ईजिता · लृट् (आत्मने.): ईजिष्यते · लोट् (आत्मने.): ईजताम् · लङ् (आत्मने.): ऐजत · विधिलिङ् (आत्मने.): ईजेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईजिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐजिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐजिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईजन · ण्वुल्: ईजकः · तृच्: ईजिता · ण्यत्: ईज्यः · तव्य: ईजितव्यः · अनीयर्: ईजनीयः · क्त: ईजितः · क्तवतु: ईजितवान् · शानच्: ईजमानः · क्त्वा: ईजित्वा · ल्यप्: प्रेज्य · तुमुन्: ईजितुम् · णमुल्: ईजम् · घञ्: ईगः · क्तिन्: ईक्ति · क्वसु: ईजाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तृ
तृ
tṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृ n. (= स्तृ) nom. pl. तारस्, the stars, RV. viii, 55, 2
cf. तारा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (453,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तृतृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
असिअस् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम्
ईगईग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईज् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तृ 📚 ➤ (= स्तृ॑) nom. pl. ता॑रस्, the stars, RV. viii, 55, 2 (अंग्रेज़ी कोश)

असि 📚 ➤ होना, रहना
संस्कृत: भुवि

ईग 📚 ➤ जाना, दोष लगाना, निन्दा करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतिकुत्सनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तृ 📚n. (= स्तृ) nom. pl. तारस्, the stars, RV. viii, 55, 2🔵
अस् 📚cl. 2. P. अस्ति (2. sg. असि, 1. sg. अस्मि; pl. स्मसि or स्मस्, स्…🔵🟣
ईग 📚गतौ इदित् इगिवत् । ईङ्गति ऐङ्गीत् ईङ्गते इत्येके🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
त्रसीगतृ + असियण् इको यणचि (६.१.७७)
त्रसीगअसि + ईगदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ईग: ईज् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें