🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:36:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्रिमद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्रिमद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्रिमद

अर्थ: तिगुना अहंकार

व्युत्पत्ति: त्रि-मदः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्रिमद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — त्रिमद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रिमदःत्रिमदौत्रिमदाः
द्वितीयात्रिमदम्त्रिमदौत्रिमदान्
तृतीयात्रिमदेनत्रिमदाभ्याम्त्रिमदैः
चतुर्थीत्रिमदायत्रिमदाभ्याम्त्रिमदेभ्यः
पञ्चमीत्रिमदात् / त्रिमदाद्त्रिमदाभ्याम्त्रिमदेभ्यः
षष्ठीत्रिमदस्यत्रिमदयोःत्रिमदानाम्
सप्तमीत्रिमदेत्रिमदयोःत्रिमदेषु
सम्बोधनहे त्रिमदहे त्रिमदौहे त्रिमदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्रिमद
त्रिमद
trimada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रिमद संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मोथा, चीता और बायविडंग इन तीनों चोजों का समूह ।
२. परिवार, विद्या और धन इन तीनों कारणों से होनेवाला अभिमान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रि—मद m. the 3 narcotic plants (Cyperus rotundus, Plumbago zeylanica, and Embelia Ribes)
the threefold haughtiness, BhP. iii, 1, 43.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (459,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिमद पु० त्रिगुणितो मदः संज्ञात्वात् कर्म० । “विद्यामदो- धनमदस्तथैवाभिजनो मदः । एते मदा मदान्धानां त एव हि सतां दमाः” १ इत्युक्ते गर्वत्रये “नूनं नृपाणां त्रिमदोत्--पथानां महीं मुहुश्चालयतां चमूभिः” भाग० ३ । १ । ४३ । २ मुस्ताचित्रकविडङ्गेषु च वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3376,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिमदः, पुं, (त्रयानां मदानां ससाहारः । अभि- धानात् पुंस्त्वम् ।) मुस्ताचित्रकविडङ्गानि । इति वैद्यकम् ॥ (यथा, वैद्यकपरिभाषायाम् । विडङ्गमुस्तचित्रञ्च त्रिमदः समुदाहृतः ॥” त्रिगुणितो मदः । विद्याधनाभिजनोत्पन्नं गर्व्व- त्रयम् । यथा, भागवते । ३ । १ । ४३ । “नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानां महीं मुहुश्चालयतां चमूभिः । वधात् प्रपन्नार्त्तिजिहीर्षयेशो व्युपैक्षताघं भगवान् कुरूणाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-660-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "त्रिमद" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्रिमदत्रिमद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्रिमद 📚 ➤ तिगुना अहंकार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्रिमद 📚मोथा, चीता और बायविडंग इन तीनों चोजों का समूह🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • त्रिमद = त्रि + मद द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬