🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:12:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्वच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्वच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्वच

अर्थ: आच्छादित करना, ढांकना

संस्कृत: संवरणे

अंग्रेज़ी: to cover

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्वच् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. त्वच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. त्वच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्वच् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — त्वच् (तुदादिगण) · अर्थ: आच्छादित करना, ढांकना (संवरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमत्वचतात् / त्वचताद् / त्वचतुत्वचताम्त्वचन्तु
मध्यमत्वच / त्वचतात् / त्वचताद्त्वचतम्त्वचत
उत्तमत्वचानित्वचावत्वचाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: त्वचति · लिट्: तत्वाच · लुट्: त्वचिता · लृट्: त्वचिष्यति · लोट्: त्वचतात् · लङ्: अत्वचत् · विधिलिङ्: त्वचेत् · आशीर्लिङ्: त्वच्यात् · लुङ्: अत्वचीत् · लृङ्: अत्वचिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्वचन · ण्वुल्: त्वाचकः · तृच्: त्वचिता · ण्यत्: त्वाच्यः · तव्य: त्वचितव्यः · अनीयर्: त्वचनीयः · क्त: त्वचितः · क्तवतु: त्वचितवान् · शतृ: त्वचन् · स्य-शतृ: त्वचिष्यन् · क्त्वा: त्वचित्वा · ल्यप्: प्रत्वच्य · तुमुन्: त्वचितुम् · णमुल्: त्वाचम् · घञ्: त्वाकः · क्तिन्: त्वक्ति · क्वसु: तत्वच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्वच्
त्वच्
tvac
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दालचीनी (त्वक्) के नाम (2.4.134) त्वक्पत्र · उत्कट · भृंग · चोच · वरांगक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्वच् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चमड़ा ।
२. छाल । वल्कल ।
३. दारचीनी ।
४. साँप की केंचुली ।
५. त्वक् इंद्रिय । दे॰ त्वक् ।
त्वच् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दारचीनी ।
२. तेजरत्ता ।
३. छाल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. त्वच् cl. 6. ˚चति, to cover, Dhātup.
2. त्वच् f. skin (of men, serpents &c.), hide (of goats, cows &c.), RV. &c. (कृष्णा, ‘the black man’, i, 130, 8)
a cow's hide (used in pressing out the Soma), i, iii, ix; VS. xix, 82
a leather bag, RV. v, 33, 7
(fig. ‘a cloud’) i & ix
bark, rind, peel, RV. &c.
Cassia bark, VarBṛS. lxxvii, 6; 12; 24; 32
cinnamon, cinnamon tree, L.
a cover (of a horse), RV. viii, 1, 32
surface (of the earth), i, 145, 5; x, 68, 4; AV. vi, 21, 1; TBr. i, 5, 5, 4
with कृष्णा or असिक्नी, ‘the black cover’, darkness, RV. ix, 41, 1 and 73, 5
a mystical N. of the letter य, RāmatUp. i, 77.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (463,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्वच् {c6c} P. (त्वचति) To cover.
त्वच् f. 1 Skin(of men, serpents [] &c.); U. 4. 20; Mv. 1. 18. --2 Hide (as of a cow, deer &c.); R. 3. 31. --3 Bark, rind; Ku. 1. 7; R. 2, 37, 17. 12. --4 Any cover or coating. --5 The sense of touch. --Comp. --अंकुरः horripilation. --इंद्रियं the organ of touch. --कंडुरः a sore --गंधः the orange. --छेदः {1} a skin wound, scratch, bruise. {2} circumcision. --जं {1} blood. {2} hair (on the body). --तरंगकः a wrinkle. --त्रं an armour; त्वक्त्रं चाचकचे वरं Bk. 14. 94. --दोषः disease of the skin, leprosy. --परिपुटनं peeling of the skin. --पारुष्यं roughness of the skin. --पुष्पः horripilation. --(ष्पी, --ष्पं) a blotch, scab. --भेदः a scratch. --मलं hair of the body. --रोगः leprosy &c., any cutaneous disease. --सारः ( त्वचिसारः) a bamboo; त्वक्साररंध्रपरिपूरणलब्धगीतिः Śi. 4. 61. --सुगंधः an orange.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0552-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्वच्(चा) स्त्री त्वच्यते संव्रियते देहोऽनया त्वचति सं- वृणोति वा देहम् त्वच--क्विप् । १ गुडत्वचि (दारचिनि) २ वल्कले ३ चर्मणि च मेदि० । ४ स्पर्शग्राहके वाह्येन्द्रियभेदे सा च देहव्यापिनी त्वचिस्थिता सूक्ष्मा- वायोः सत्त्वांशेनोत्पन्ना वाताधिष्ठातृदेवताका” वेदा० सा० दृश्यम् । तत्र “उद्भूतस्पर्शवद्द्रव्यं गोचरः सोऽपि च त्वचः । रूपान्यच् चक्षुषो योग्यं रूपमत्रापि कार- णम् । द्रव्याध्यक्षे, त्वचो योगो मनसा ज्ञानकारणम्” भाषा० चर्म्मन् शब्दे २९०३ पृ० दृश्यम् । चर्मणि “त्वचं समेध्यां परिधाय रौरवीम्” रघुः “आयूंषि त्वक्षु निर्भिद्य प्राभञ्जनिरमोचयत्” भट्टिः । “त्वगुत्तरासङ्गवतीमधीतिनीम्” कुमा० । वल्कले “भुर्जत्वचः कुञ्जरविन्दुशोणाः” कुमा० । गुडत्वचि “त्वगेलापत्रकै- स्तुल्यैः त्रिसुगन्धि त्रिजातकम्” राजनि० । हलन्तत्वात् वा टाप् । तत्रार्थे शब्दरत्ना० त्वचापत्रम् । “मुक्तत्वच इवोरगः” भा० शा० २५० अ० । “श्रीवत्साङ्कोऽरविन्दाक्ष ऊर्द्ध्वरोमा महत्त्रचः” हरिवं १७९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3401,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्वच्, श वृत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां- परं-सकं-सेट् ।) वकारयुक्तः । दन्त्यवर्गाद्यादिः । श, त्वचती त्वचन्ती । वृतिः संवरणम् । त्वचति कवचेन देहं वीरः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-667-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्वचत्वच् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: त्वच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | त्वच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्वच् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्वच 📚 ➤ आच्छादित करना, ढांकना
संस्कृत: संवरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्वच् 📚चमड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें