🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:04:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्वच्
tvac
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दालचीनी (त्वक्) के नाम (2.4.134) त्वक्पत्र · उत्कट · भृंग · चोच · वरांगक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्वच् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चमड़ा ।
२. छाल । वल्कल ।
३. दारचीनी ।
४. साँप की केंचुली ।
५. त्वक् इंद्रिय । दे॰ त्वक् ।
त्वच् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दारचीनी ।
२. तेजरत्ता ।
३. छाल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. त्वच् cl. 6. ˚चति, to cover, Dhātup.
2. त्वच् f. skin (of men, serpents &c.), hide (of goats, cows &c.), RV. &c. (कृष्णा, ‘the black man’, i, 130, 8)
a cow's hide (used in pressing out the Soma), i, iii, ix; VS. xix, 82
a leather bag, RV. v, 33, 7
(fig. ‘a cloud’) i & ix
bark, rind, peel, RV. &c.
Cassia bark, VarBṛS. lxxvii, 6; 12; 24; 32
cinnamon, cinnamon tree, L.
a cover (of a horse), RV. viii, 1, 32
surface (of the earth), i, 145, 5; x, 68, 4; AV. vi, 21, 1; TBr. i, 5, 5, 4
with कृष्णा or असिक्नी, ‘the black cover’, darkness, RV. ix, 41, 1 and 73, 5
a mystical N. of the letter य, RāmatUp. i, 77.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (463,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्वच् {c6c} P. (त्वचति) To cover.
त्वच् f. 1 Skin(of men, serpents [] &c.); U. 4. 20; Mv. 1. 18. --2 Hide (as of a cow, deer &c.); R. 3. 31. --3 Bark, rind; Ku. 1. 7; R. 2, 37, 17. 12. --4 Any cover or coating. --5 The sense of touch. --Comp. --अंकुरः horripilation. --इंद्रियं the organ of touch. --कंडुरः a sore --गंधः the orange. --छेदः {1} a skin wound, scratch, bruise. {2} circumcision. --जं {1} blood. {2} hair (on the body). --तरंगकः a wrinkle. --त्रं an armour; त्वक्त्रं चाचकचे वरं Bk. 14. 94. --दोषः disease of the skin, leprosy. --परिपुटनं peeling of the skin. --पारुष्यं roughness of the skin. --पुष्पः horripilation. --(ष्पी, --ष्पं) a blotch, scab. --भेदः a scratch. --मलं hair of the body. --रोगः leprosy &c., any cutaneous disease. --सारः ( त्वचिसारः) a bamboo; त्वक्साररंध्रपरिपूरणलब्धगीतिः Śi. 4. 61. --सुगंधः an orange.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0552-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्वच्(चा) स्त्री त्वच्यते संव्रियते देहोऽनया त्वचति सं- वृणोति वा देहम् त्वच--क्विप् । १ गुडत्वचि (दारचिनि) २ वल्कले ३ चर्मणि च मेदि० । ४ स्पर्शग्राहके वाह्येन्द्रियभेदे सा च देहव्यापिनी त्वचिस्थिता सूक्ष्मा- वायोः सत्त्वांशेनोत्पन्ना वाताधिष्ठातृदेवताका” वेदा० सा० दृश्यम् । तत्र “उद्भूतस्पर्शवद्द्रव्यं गोचरः सोऽपि च त्वचः । रूपान्यच् चक्षुषो योग्यं रूपमत्रापि कार- णम् । द्रव्याध्यक्षे, त्वचो योगो मनसा ज्ञानकारणम्” भाषा० चर्म्मन् शब्दे २९०३ पृ० दृश्यम् । चर्मणि “त्वचं समेध्यां परिधाय रौरवीम्” रघुः “आयूंषि त्वक्षु निर्भिद्य प्राभञ्जनिरमोचयत्” भट्टिः । “त्वगुत्तरासङ्गवतीमधीतिनीम्” कुमा० । वल्कले “भुर्जत्वचः कुञ्जरविन्दुशोणाः” कुमा० । गुडत्वचि “त्वगेलापत्रकै- स्तुल्यैः त्रिसुगन्धि त्रिजातकम्” राजनि० । हलन्तत्वात् वा टाप् । तत्रार्थे शब्दरत्ना० त्वचापत्रम् । “मुक्तत्वच इवोरगः” भा० शा० २५० अ० । “श्रीवत्साङ्कोऽरविन्दाक्ष ऊर्द्ध्वरोमा महत्त्रचः” हरिवं १७९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3401,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्वच्, श वृत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां- परं-सकं-सेट् ।) वकारयुक्तः । दन्त्यवर्गाद्यादिः । श, त्वचती त्वचन्ती । वृतिः संवरणम् । त्वचति कवचेन देहं वीरः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-667-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें