🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:03:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वल्कल
valkala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वल्कल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृक्ष की छाल । पेड़ों के धड़ और कांड पर का आवरण । पर्या॰—त्वक् । वल्क । चोच । चोलक । शल्क । छल्लक । छल्लि । छल्ली ।
२. वृक्ष की छाल का वस्त्र, जिसे अरण्यवासी मुनि और तपस्वी पहना करते थे उ॰—वल्कल की चोली हँस हँसकर ढीली करती थी आली ।—शकुं॰, पृ॰ ५ ।
३. ऋग्वेद की वाष्कल नामक शाखा ।
४. एक प्रकार की लोध (को॰) ।
५. एक दैत्य (को॰) । यौ॰—वल्कलसंवीत=वृक्ष की छाल का परिधान धारण करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्कल m. n. (ifc. f(आ). ) the bark of a tree, a garment made of bark (worn by ascetics &c.), Yājñ.; MBh. &c.
वल्कल m. = वल्क-रोध्र, L.
N. of a Daitya, BhP. (prob. w.r. for बल्वल)
pl. N. of a school of the Bahv-ṛcas (cf. बाष्कल), Divyāv.
वल्कल n. the bark of Cassia, L.
वल्कल &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (928,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्कलः --लं [वल्-कलन् कस्य नेत्वं] 1 The bark of a tree. --2 A garment made of bark, bark-garment; इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी Ś. 1. 20, 19. R. 12. 8; Ku. 5. 8; हैमवल्कलाः 6. 6 ‘wearing golden bark-dresses’; (cf. चीरपरिग्रहाः in Ku. 6. 93). --Comp. --संवीत a. clad in bark.
वल्कलः --लं [वल्-कलन् कस्य नेत्वं] 1 The bark of a tree. --2 A garment made of bark, bark-garment; इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी Ś. 1. 20, 19. R. 12. 8; Ku. 5. 8; हैमवल्कलाः 6. 6 ‘wearing golden bark-dresses’; (cf. चीरपरिग्रहाः in Ku. 6. 93). --Comp. --संवीत a. clad in bark.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्कल न० वल--कलन् कस्य नेत्त्वम् । १ त्वचे (दारचिति) वृक्षे राजनि० २ त्वचि (छाल) पुंन० अमरः । ३ शिला- वलकायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4861,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व(ब)ल्कलं, क्ली, (वलते संवृणोतीति । वल + बाहुलकात् कलन् ।) त्वचम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ डालचिनि इति भाषा ॥
व(व)ल्कलः, पुं क्ली, (वलते संवृणोतीति । वल + बाहुलकात् कलन् ।) वृक्षत्वक् । वाकल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । त्वक् २ बल्कम् ३ । इत्य- मरः ॥ त्वचा ४ त्वचम् ५ चोचम् ६ चोलकम् ७ शल्कम् ८ छल्लकम् ९ छल्लिः १० छल्ली ११ चोतकम् १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १ । १५६ । २ । “तौ तु पूर्व्वेण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः । क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ जटावल्कलधारिणौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-299-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वल्कल" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें