🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दंशन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दंशन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दंशन

अर्थ: ल्युट् काटना या डंक मारने की क्रिया

संस्कृत: सन्नाहः · पर्याय: तनुत्र, वर्मन्, उरःछद, कङ्कटक, जगर

व्युत्पत्ति: दंश् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दंशन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दंशन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादंशनम्दंशनेदंशनानि
द्वितीयादंशनम्दंशनेदंशनानि
तृतीयादंशनेनदंशनाभ्याम्दंशनैः
चतुर्थीदंशनायदंशनाभ्याम्दंशनेभ्यः
पञ्चमीदंशनात् / दंशनाद्दंशनाभ्याम्दंशनेभ्यः
षष्ठीदंशनस्यदंशनयोःदंशनानाम्
सप्तमीदंशनेदंशनयोःदंशनेषु
सम्बोधनहे दंशनहे दंशनेहे दंशनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दंशन
दंशन
daṃśana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दंशन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ दंशित, दंशी]
१. वाँत से काटना । डसना । जैसे, सर्पदंशन । उ॰—और पीठ पर ही तुरंत दंशनों का त्रास ।—लहर, पृ॰ ५९ । क्रि॰ प्र॰—करना ।
२. वर्म । बकतर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दं˚शन n. the act of biting, bite, MBh. xiv, 754; Sāh.
the being bitten by (instr.), MBh. viii, 4252
armour, mail, i, iii, viii; Devīm. ii, 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (464,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दंशनं1 [दंश्-भावे ल्युट्] 1 The act of biting or stinging; e. g. दष्टाश्च दंशनैः कांतं दासीकुर्वंति योषितः S. D. --2 An armour, mail; Śi. 17. 21. [1] Correction submitted by on 20170110. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/334 - comment. note: cf AP. neuter sense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0553-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दंशन न० दन्श--भावे ल्युट् । (कामडान्) (हुलवमान) १ दन्तादिना खण्डने “दष्टाश्च दंशनैः कान्तं दासीकुर्वन्ति योषितः” सा० द० २ वर्म्मणि न० । “धृष्टदुम्रमहत्वा तु न विमोक्ष्यामि दंशनम्” भा० क० ५७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3404,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दंशनं, क्ली, (दशतीव शरीरमिति । दश + ल्युः ।) वर्म्म । (यथा, महाभारते । ३ । २६८ । १८ । “संनह्यध्वं सर्व्व एवेन्द्रकल्पा महान्ति चारूणि च दंशनानि ॥” दन्श + भावे ल्युट् ।) दन्तादिना खण्डनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ कामडान हुलफुटान इति भाषा । (यथा, महाभारते । ८ । ८३ । ३४ । “दंशनञ्चाहिभिः कृष्णैर्दाहश्च जतुवेश्मनि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-669-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दंशन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दंशनदंशन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दंश् + णिच्+ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दंशन 📚 ➤ ल्युट् काटना या डंक मारने की क्रिया
संस्कृत: सन्नाहः · पर्याय: तनुत्र, वर्मन्, उरःछद, कङ्कटक, जगर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दंशन 📚वाँत से काटना । डसना । जैसे, सर्पदंशन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दंशन
कवच (२.८.६४) — तनुत्र, वर्म, उरश्छद, कंकटक, जागर, कवच

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दंशन: दंश् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें