🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:37:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दंशम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दंशम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दंशम्

अर्थ: काटना, डंक मारना

संस्कृत: वनमक्षिका · पर्याय: वनमक्षिका

व्युत्पत्ति: दंश् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दंश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — दंश् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. दंश् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. दंश (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. दंश (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दंश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादंशःदंशौदंशाः
द्वितीयादंशम्दंशौदंशान्
तृतीयादंशेनदंशाभ्याम्दंशैः
चतुर्थीदंशायदंशाभ्याम्दंशेभ्यः
पञ्चमीदंशात् / दंशाद्दंशाभ्याम्दंशेभ्यः
षष्ठीदंशस्यदंशयोःदंशानाम्
सप्तमीदंशेदंशयोःदंशेषु
सम्बोधनहे दंशहे दंशौहे दंशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दंश
दंश
daṃśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
डाँस (जंगली मक्खी) (2.5.29) वनमक्षिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दंश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह घाव जो दाँत काटने से हुआ हो । दंतक्षत ।
२. दाँत काटने का क्रिया । दंशन ।
३. साँप या और किसी विषैले जंतु के काटने का घाव । जैसे, सर्पदंश ।
४. आक्षेपवचन । बौछार । र्व्यंग्य । कटूक्ति ।
५. द्वेष । बैर । क्रि॰ प्र॰—रखना ।
६. दाँत ।
७. विषैले जंतुओं का डंक ।
८. जोड़ । संधि । ग्रंथि (को॰) ।
९. एक प्रकार की मक्खी जिसकी डंक विषैल होते हैं । डाँस । बगदर । उ॰—मसक दंश बीते हिम त्रासा ।— तुलसी (शब्द॰) । पर्या॰—वनमक्षिका । गौमक्षिका । भमरालिका । पाशुर । दुष्टमुख । क्रूर ।
१०. वर्म । बकतर ।
११. एक असुर । विशेष—इसकी कथा महाभारत में इस प्रकार लिखी है— सत्ययुग में र्दश नामक एक बड़ा प्रतापी असुर रहता था । एक दिन वह भृगु मुनि की पत्नी को हर ले गया । इसपर भृगु ने उसे शाप दिया कि 'तु मल मुत्र का कीड़ा हो जा' । शाप से डरकर जब असुर बहुत गिड़गिड़ाने लगा तब भृगु ने कहा—'मेरे वंश मे जो राम (परशुराम) होंगे वे शाप से तुझे मुक्त करेंगे । वह असुर शाप के अनुसार कीट हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दंश mfn. ‘biting’, see मृग-
दंश m. a bite, sting, the spot bitten (by a snake &c.), Suśr.; Mālav. iv, 4 & 4/5, 3; Gīt. x, 11; Kathās. lx, 131
snake-bite, W.
pungency, W.
a flaw (in a jewel), L.
a tooth, L.
a stinging insect, gnat, gad-fly, ChUp.; Mn. xii, 62; Yājñ. iii, 215; MBh. &c.
N. of an Asura, xii, 93
armour, mail, BhP. i, iii
a joint of the body, L.
दंश cf. क्षमा-, वृष-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (464,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दंशः [दंश्-अच् भावे घञ् वा] 1 Biting, stinging; मुग्धे विधेहि मयि निर्दयदंतदंशं Gīt. 10. --2 The sting of a snake. --3 A bite, the spot bitten; छेदो दंशस्य दाहो वा M. 4. 4; U. 3. 35. --4 Cutting, tearing. --5 A gad-fly; R. 2. 5; Ms. 1. 40; Y. 3. 215. --6 A flaw, fault, defect (in a jewel). --7 A tooth. --8 Pungency. --9 An armour. --10 A joint, limb. --Comp. --भीरुः, --भीरुकः a buffalo. --वदनः a heron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0553-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दंश पु० दन्श--कच् भावे घञ् वा । (डाश) प्रसिद्धे कीट- भेदे २ सन्नदहने (वर्मणि) ३ दशने च मेदि० । ४ दोषे ६ सर्पक्षते च विश्वः करणे घञ । ७ दन्ते पु० हेमच० “सर्वञ्च दंशमशकं स्थावरञ्च पृथग्विधम्” । “स्वेदजा दंश- मशकं यूकामक्षिकमत्कुणम्” मनः । “कण्डूयनैर्दंश- निवारणैश्च” रघुः । गौरा० ङीष् क्षुद्रोदंशः अल्पार्थे ङीप् वा । ८ क्षुद्रदंशे (मशक) भेदे स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3404,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दंशः, पुं, (दशतीति । दंश दंशने + पचाद्यच् ।) कीटविशेषः । दाँश इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वनमक्षिका २ । इत्यमरः । २ । ५ । २७ ॥ गोमक्षिका ३ अरण्यमक्षिका ४ भम्भरालिका ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ पांशुरः ६ दंशकः ७ । इति हारावली ॥ दुष्टमुखः ८ क्रूरः ९ क्षुद्रिका १० । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, मनुः । १ । ४५ । “स्वेदजं दंशमशकं यूकामक्षिकमत्कुणम् । उष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत् किञ्चिदीदृशम् ॥” दशतीव शरीरमिति ।) वर्म्म । (यथा, भाग- वते । ३ । १८ । ९ । “परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् ॥” दश + भावे धञ् ।) दंशनम् । इति मेदिनी । शे, ७ ॥ (“सुप्तता जायते दंशे कृष्णञ्चातिस्रवत्यसृक् ॥” इति सुश्रुते कल्पस्थाने वष्ठेऽध्याये ॥) दन्तः । इति हेमचन्द्रः । ३ । २४८ ॥ खण्ड- नम् । (दन्तक्षतम् । यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । ५११ । “वर्णहृतिर्न ललाटे न लुलितमङ्गं न चाघरे दंशः । उत्पलमहारि वारि च न स्पृष्टमुपायचतु- रेण ॥”) दोषः । मर्म्म । सर्पक्षतम् । इति विश्वः ॥ (यथा, “सर्व्वैरेवादितः सर्पैः शाखादष्टस्य देहिनः । दंशस्योपरिबध्नीयादरिष्टाश्चतुरङ्गुले ॥ [] प्लोतचर्म्मान्तवल्कानां मृदुनान्यतमेन च । न गच्छति विषं देहमरिष्टाभिर्निवारितम् ॥” इति सुश्रुते कल्पस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥ असुरविशेषः । यथा, महाभारते । १२ । ३ । १९ । “सोऽब्रवीदहमांसं प्राक् दंशो नाम महासुरः ॥” अयन्तु भृगुभार्य्यामपहरन् तच्छापात् मांस- शोणिताशी कीटो जातः । ततः कदाचित् गुरोः परशुरामस्य निद्रां प्रतिपालयितुः कर्णस्य ऊरुदेशं निर्भिद्य शोणितं पीतवान् । ततः परशुरामेणायं शापात् निर्म्मोचितः ॥ एतद्- विवरणन्तु तत्रैवाध्याये द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-669-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दंश" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दंशम्दंश (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — दंश् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | दंश् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दंशम् 📚 ➤ काटना, डंक मारना
संस्कृत: वनमक्षिका · पर्याय: वनमक्षिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दंश 📚वह घाव जो दाँत काटने से हुआ हो । दंतक्षत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दंश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें