🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:36:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दंश
daṃśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
डाँस (जंगली मक्खी) (2.5.29) वनमक्षिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दंश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह घाव जो दाँत काटने से हुआ हो । दंतक्षत ।
२. दाँत काटने का क्रिया । दंशन ।
३. साँप या और किसी विषैले जंतु के काटने का घाव । जैसे, सर्पदंश ।
४. आक्षेपवचन । बौछार । र्व्यंग्य । कटूक्ति ।
५. द्वेष । बैर । क्रि॰ प्र॰—रखना ।
६. दाँत ।
७. विषैले जंतुओं का डंक ।
८. जोड़ । संधि । ग्रंथि (को॰) ।
९. एक प्रकार की मक्खी जिसकी डंक विषैल होते हैं । डाँस । बगदर । उ॰—मसक दंश बीते हिम त्रासा ।— तुलसी (शब्द॰) । पर्या॰—वनमक्षिका । गौमक्षिका । भमरालिका । पाशुर । दुष्टमुख । क्रूर ।
१०. वर्म । बकतर ।
११. एक असुर । विशेष—इसकी कथा महाभारत में इस प्रकार लिखी है— सत्ययुग में र्दश नामक एक बड़ा प्रतापी असुर रहता था । एक दिन वह भृगु मुनि की पत्नी को हर ले गया । इसपर भृगु ने उसे शाप दिया कि 'तु मल मुत्र का कीड़ा हो जा' । शाप से डरकर जब असुर बहुत गिड़गिड़ाने लगा तब भृगु ने कहा—'मेरे वंश मे जो राम (परशुराम) होंगे वे शाप से तुझे मुक्त करेंगे । वह असुर शाप के अनुसार कीट हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दंश mfn. ‘biting’, see मृग-
दंश m. a bite, sting, the spot bitten (by a snake &c.), Suśr.; Mālav. iv, 4 & 4/5, 3; Gīt. x, 11; Kathās. lx, 131
snake-bite, W.
pungency, W.
a flaw (in a jewel), L.
a tooth, L.
a stinging insect, gnat, gad-fly, ChUp.; Mn. xii, 62; Yājñ. iii, 215; MBh. &c.
N. of an Asura, xii, 93
armour, mail, BhP. i, iii
a joint of the body, L.
दंश cf. क्षमा-, वृष-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (464,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दंशः [दंश्-अच् भावे घञ् वा] 1 Biting, stinging; मुग्धे विधेहि मयि निर्दयदंतदंशं Gīt. 10. --2 The sting of a snake. --3 A bite, the spot bitten; छेदो दंशस्य दाहो वा M. 4. 4; U. 3. 35. --4 Cutting, tearing. --5 A gad-fly; R. 2. 5; Ms. 1. 40; Y. 3. 215. --6 A flaw, fault, defect (in a jewel). --7 A tooth. --8 Pungency. --9 An armour. --10 A joint, limb. --Comp. --भीरुः, --भीरुकः a buffalo. --वदनः a heron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0553-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दंश पु० दन्श--कच् भावे घञ् वा । (डाश) प्रसिद्धे कीट- भेदे २ सन्नदहने (वर्मणि) ३ दशने च मेदि० । ४ दोषे ६ सर्पक्षते च विश्वः करणे घञ । ७ दन्ते पु० हेमच० “सर्वञ्च दंशमशकं स्थावरञ्च पृथग्विधम्” । “स्वेदजा दंश- मशकं यूकामक्षिकमत्कुणम्” मनः । “कण्डूयनैर्दंश- निवारणैश्च” रघुः । गौरा० ङीष् क्षुद्रोदंशः अल्पार्थे ङीप् वा । ८ क्षुद्रदंशे (मशक) भेदे स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3404,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दंशः, पुं, (दशतीति । दंश दंशने + पचाद्यच् ।) कीटविशेषः । दाँश इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वनमक्षिका २ । इत्यमरः । २ । ५ । २७ ॥ गोमक्षिका ३ अरण्यमक्षिका ४ भम्भरालिका ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ पांशुरः ६ दंशकः ७ । इति हारावली ॥ दुष्टमुखः ८ क्रूरः ९ क्षुद्रिका १० । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, मनुः । १ । ४५ । “स्वेदजं दंशमशकं यूकामक्षिकमत्कुणम् । उष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत् किञ्चिदीदृशम् ॥” दशतीव शरीरमिति ।) वर्म्म । (यथा, भाग- वते । ३ । १८ । ९ । “परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् ॥” दश + भावे धञ् ।) दंशनम् । इति मेदिनी । शे, ७ ॥ (“सुप्तता जायते दंशे कृष्णञ्चातिस्रवत्यसृक् ॥” इति सुश्रुते कल्पस्थाने वष्ठेऽध्याये ॥) दन्तः । इति हेमचन्द्रः । ३ । २४८ ॥ खण्ड- नम् । (दन्तक्षतम् । यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । ५११ । “वर्णहृतिर्न ललाटे न लुलितमङ्गं न चाघरे दंशः । उत्पलमहारि वारि च न स्पृष्टमुपायचतु- रेण ॥”) दोषः । मर्म्म । सर्पक्षतम् । इति विश्वः ॥ (यथा, “सर्व्वैरेवादितः सर्पैः शाखादष्टस्य देहिनः । दंशस्योपरिबध्नीयादरिष्टाश्चतुरङ्गुले ॥ [] प्लोतचर्म्मान्तवल्कानां मृदुनान्यतमेन च । न गच्छति विषं देहमरिष्टाभिर्निवारितम् ॥” इति सुश्रुते कल्पस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥ असुरविशेषः । यथा, महाभारते । १२ । ३ । १९ । “सोऽब्रवीदहमांसं प्राक् दंशो नाम महासुरः ॥” अयन्तु भृगुभार्य्यामपहरन् तच्छापात् मांस- शोणिताशी कीटो जातः । ततः कदाचित् गुरोः परशुरामस्य निद्रां प्रतिपालयितुः कर्णस्य ऊरुदेशं निर्भिद्य शोणितं पीतवान् । ततः परशुरामेणायं शापात् निर्म्मोचितः ॥ एतद्- विवरणन्तु तत्रैवाध्याये द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-669-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दंश" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें