🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:14:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दकोदर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दकोदर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दकोदर

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: a dropsical belly (cf. उदक्°), Suśr. i, 25, 8; iii, 7; iii, 8; v, 2, 36.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दकोदर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दकोदर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादकोदरम्दकोदरेदकोदराणि
द्वितीयादकोदरम्दकोदरेदकोदराणि
तृतीयादकोदरेणदकोदराभ्याम्दकोदरैः
चतुर्थीदकोदरायदकोदराभ्याम्दकोदरेभ्यः
पञ्चमीदकोदरात् / दकोदराद्दकोदराभ्याम्दकोदरेभ्यः
षष्ठीदकोदरस्यदकोदरयोःदकोदराणाम्
सप्तमीदकोदरेदकोदरयोःदकोदरेषु
सम्बोधनहे दकोदरहे दकोदरेहे दकोदराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दकोदर
दकोदर
dakodara
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दकोदर n. a dropsical belly (cf. उदक्˚), Suśr. i, 25, 8; iii, 7; iii, 8; v, 2, 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (465,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दकोदर न० दकं जलस्फीतमुदरं यत्र । सुश्रुतोक्ते कलोदरापरनामके उदररोगभेदे यथा “यः स्नेहपीतो- ऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्पथ वा निरूढः । पिवेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रीतांसि दुष्यन्ति हि तद्व- हानि । स्नेहोपलिप्तेष्वथ वापि तेषु दकोदरं पूर्बवद- भ्युपैति । स्रिग्धं महत्सम्परिवृत्तवाभि भृशोन्नतं पूर्णमिवाम्बुना च । यथा दृतिः क्षुभ्यति, कम्पते च शब्दा- यते धापि दकोदरं तत् । “नाभेरधश्चतुरङ्गुले सेवन्या वामपार्श्वे दकोदरे” “वेध्याः सिरा बहुविधा मूत्रवृद्धि- र्दकोदरम्” मश्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3405,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दकोदरदकोदर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दकोदर 📚 ➤ a dropsical belly (cf. उदक्°), Suśr. i, 25, 8; iii, 7; iii, 8; v, 2, 36. (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दकोदर 📚n. a dropsical belly (cf. उदक्˚), Suśr. i, 25, 8; iii, 7; iii, 8; v, 2…🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें