🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:39:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दघः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दघः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दघः

अर्थ: मारना, दुःख देना, संरक्षण करना, पोषण करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: घातने पालने च

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to protect

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दघ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दघ् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दघ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादघःदघौदघाः
द्वितीयादघम्दघौदघान्
तृतीयादघेनदघाभ्याम्दघैः
चतुर्थीदघायदघाभ्याम्दघेभ्यः
पञ्चमीदघात् / दघाद्दघाभ्याम्दघेभ्यः
षष्ठीदघस्यदघयोःदघानाम्
सप्तमीदघेदघयोःदघेषु
सम्बोधनहे दघहे दघौहे दघाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दघ् (स्वादिगण) · अर्थ: मारना, दुःख देना, संरक्षण करना, पोषण करना (घातने पालने च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदघ्नोतिदघ्नुतःदघ्नुवन्ति
मध्यमदघ्नोषिदघ्नुथःदघ्नुथ
उत्तमदघ्नोमिदघ्नुवःदघ्नुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दघ्नोति · लिट्: ददाघ · लुट्: दघिता · लृट्: दघिष्यति · लोट्: दघ्नुतात् · लङ्: अदघ्नोत् · विधिलिङ्: दघ्नुयात् · आशीर्लिङ्: दघ्यात् · लुङ्: अदघीत् · लृङ्: अदघिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दघन · ण्वुल्: दाघकः · तृच्: दघिता · ण्यत्: दाघ्यः · तव्य: दघितव्यः · अनीयर्: दघनीयः · क्त: दघितः · क्तवतु: दघितवान् · शतृ: दघ्नुवन् · स्य-शतृ: दघिष्यन् · क्त्वा: दघित्वा · ल्यप्: प्रदघ्य · तुमुन्: दघितुम् · णमुल्: दाघम् · घञ्: दाघः · क्तिन्: दग्धि · क्वसु: देघिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दघ
दघ
dagha
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दघ त्यागे पालने च भ्वा० पर० सक० सेट् इदित् । दङ्घति अदङ्घीत् । ददङ्घ ।
दघ घातने स्वा० पर० सक० सेट् दघ्नोति अदाघीत्--अद- घीत् । ददाघ देघतुः । गतौ दिवा० निघण्टुः । दष्यति इति भेदः । “पश्चा स दघ्या यो अघस्य” ऋ० १ । १२३ । ५ । “दध्याः गच्छतु पुरुषव्यत्ययः” भा० । “पश्चाद्दष्य- रथ्यो विभागे” ऋ० ७ । ५६ । २१ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3419,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दघ, इ त्यागे । अवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं सकं-सेट् ।) इ, दङ्घ्यते । अवनं रक्षणम् । इति दुर्गादासः ॥
दघ, न घातने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां- परं-सकं-सेट् ।) न, दघ्नोति । दघ घाते । [] इति जौमराः पठन्ति । तेन तदर्थकल्पनमेवो- चितम् । ततश्च घातनमिति हन्त्यर्थस्य पाक्षिक- चुरादित्वेन स्वार्थे ञौ रूपं हननमित्यर्थः । किञ्च हिंसनपाठेनैवेष्टसिद्धे घातनपाठो हिंसाप्रेर- णार्थः स्यान्न वेति काकदन्तान्वेषणवद्बिफलं त्रयाणामेव कातन्त्राद्यसम्मतत्वात् । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-673-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दघःदघ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दघ् + अच् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दघः 📚 ➤ मारना, दुःख देना, संरक्षण करना, पोषण करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: घातने पालने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दघ 📚त्यागे पालने च भ्वा० पर० सक० सेट् इदित् । दङ्घति अदङ्घीत् । ददङ्घ🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दघः: दघ् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬