🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:03:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दयितम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दयितम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दयितम्

अर्थ: प्रिय, चाहा हुआ, इष्ट

संस्कृत: दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु · पर्याय: अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, वल्लभ, प्रिय

अंग्रेज़ी: to accept, to recieve, to obtain, to go, to protect, to kill, to hurt, to injure, to accept, to take

व्युत्पत्ति: दय् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दयित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + क्त
  2. दयित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + क्त
  3. दयित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दयित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादयितःदयितौदयिताः
द्वितीयादयितम्दयितौदयितान्
तृतीयादयितेनदयिताभ्याम्दयितैः
चतुर्थीदयितायदयिताभ्याम्दयितेभ्यः
पञ्चमीदयितात् / दयिताद्दयिताभ्याम्दयितेभ्यः
षष्ठीदयितस्यदयितयोःदयितानाम्
सप्तमीदयितेदयितयोःदयितेषु
सम्बोधनहे दयितहे दयितौहे दयिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दय् (भ्वादिगण) · अर्थ: दान देना, जाना, पालन करना, रक्षा करना, मार डालना, दुख देना, ग्रहण करना (दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदयतेदयेतेदयन्ते
मध्यमदयसेदयेथेदयध्वे
उत्तमदयेदयावहेदयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): दयते · लिट् (आत्मने.): दयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): दयिता · लृट् (आत्मने.): दयिष्यते · लोट् (आत्मने.): दयताम् · लङ् (आत्मने.): अदयत · विधिलिङ् (आत्मने.): दयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अदयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अदयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दयन · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दयिता · ण्यत्: दाय्यः · तव्य: दयितव्यः · अनीयर्: दयनीयः · क्त: दयितः · क्तवतु: दयितवान् · शानच्: दयमानः · क्त्वा: दयित्वा · ल्यप्: प्रदय्य · तुमुन्: दयितुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: त्ति · क्वसु: दयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दयित
दयित
dayita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दयित १ वि॰ [सं॰]
१. प्यारा । प्रिय । उ॰— दयित, देखते देव भक्ति को, निरखते नहीं नाथ व्यक्ति जो ।— साकेत, पृ॰ ३११ ।
दयित २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] पति । वल्लभ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दयित mfn. cherished, beloved, dear, MBh.; R.
protected, Bhaṭṭ. x, 9
दयित m. a husband, lover, Śak. iii, 19/20 (v.l.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दयित p. p. [दय्-क्त] Beloved, desired, liked; Bk. 10. 9. --तः A husband, lover, a beloved person; V. 3. 5 Bv. 2. 182. --ता A wife, one's beloved woman; दयिताजीवितालंबनार्थी Me. 4; R. 2. 3; Bv. 2. 182; Ki. 6. 13; दयिताजितः ‘a hen-pecked husband’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दयित पु० दय--क्त । १ पत्यौ अमरः । २ प्रियमात्रे त्रि० । ३ भार्य्यायां स्त्री । “दयिता दयिताननाम्बुजं दर- मीलन्नयना निरीक्षते” रसग० । “न गजा नगजा दयिता दयिताः” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3471,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दयितं त्रि, (दय्यते स्मेति । दय + क्तः ।) प्रियम् । इत्यमरः । ३ । १ । ५३ ॥ (यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । २८८ । “दृष्टमदृष्टप्रायं दयितं कृत्वा प्रकाशितन्त्वनया । हृदयं करेण ताडितमथ मिथ्याव्यञ्जितत्रपया ॥” यथा च पञ्चतन्त्रे । २ । १८९ । “दयितजनविप्रयोगो वित्तवियोगश्च केन सह्याः स्युः । यदि सुमहौषघकल्पो वयस्यजनसङ्गमो न स्यात् ॥”)
दयितः, पुं, (दय + क्तः ।) पतिः । इति जटा- धरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दयितम्दयित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: दयित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + क्त | दयित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दयितम् 📚 ➤ प्रिय, चाहा हुआ, इष्ट
संस्कृत: दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु · पर्याय: अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, वल्लभ, प्रिय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दयित 📚प्यारा । प्रिय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दयित
प्रिय (३.१.५३) — अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, वल्लभ, प्रिय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दयितम्: दय् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें