🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:14:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दरपेश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दर-+पेश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पेश

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पिश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. पेश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. पेश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. पेश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पेश् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पिश् (भ्वादिगण) · अर्थ: (गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपेशतात् / पेशताद् / पेशतुपेशताम्पेशन्तु
मध्यमपेश / पेशतात् / पेशताद्पेशतम्पेशत
उत्तमपेशानिपेशावपेशाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पेशति · लिट्: पिपेश · लुट्: पेशिता · लृट्: पेशिष्यति · लोट्: पेशतात् · लङ्: अपेशत् · विधिलिङ्: पेशेत् · आशीर्लिङ्: पिश्यात् · लुङ्: अपेशीत् · लृङ्: अपेशिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पेशन · ण्वुल्: पेशकः · तृच्: पेशिता · ण्यत्: पेश्यः · तव्य: पेशितव्यः · अनीयर्: पेशनीयः · क्त: पिशितः · क्तवतु: पिशितवान् · शतृ: पेशन् · स्य-शतृ: पेशिष्यन् · क्त्वा: पिशित्वा · ल्यप्: प्रपिश्य · तुमुन्: पेशितुम् · णमुल्: पेशम् · घञ्: पेशः · क्तिन्: पिष्टि · क्वसु: पिपिश्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पिश्
पिश्
piś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पिश् (पिंश्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 143) पिंशति, Ved. also Ā. ˚ते (pf. पिपेश, पिपिशे, ˚श्रे, RV.; aor. p. पिशान, ib.; अपेशीत् Gr. ; fut. पेशिष्यति, पेशिता Gr.), to hew out, carve, prepare (esp. meat), make ready, adorn (Ā. also ‘one's self’); to form, fashion, mould, RV.; TBr. : Pass. पिश्यते, AV. : Caus. पेशयते aor. अपीपिशत् Gr.: Desid. पिपिशिषति or पिपेशिषति, ib. : Intens. See पेपिशत्, शान.
पिश् [cf. Gk. ποικίλος; Slav. pišati; Angl.Sax. fâh.]
2. पिश् f. ornament, decoration, RV. vii, 18, 2 (cf. विश्व-, शुक्र-, सु-.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (628,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिश् {c6c} U. (पिंशति-ते) 1 To shape, fashion, form. --2 To be organised. --3 To light, irradiate. --4 To be reduced to one's constituent parts --5 Ved. To adorn, decorate, --6 To make ready, prepare.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0703-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दर-पेशसमास: दर + पिश् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: पिश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पेश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | पेश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दरपेश 📚दर 📚पिश् ➤ दर (फाड़ने वाला, चीरने वाला) + पिश् (to go (अंग्रेज़ी कोश))
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दर 📚शंख🟠🔵🟣🟢🟤
पिश् 📚(पिंश्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 143) पिंशति, Ved. also Ā. ˚ते (pf. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दर
भय के नाम (१.७.२२) — त्रास, भीति, साध्वस, भय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • दरपेश = दर + पेश कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें