🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:40:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दरि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दरि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दरि

अर्थ: गुफा, कन्दरा, घाटी, दरीगृह

संस्कृत: कृत्रिमगृहाकारगिरिविवरम् · पर्याय: कन्दर

व्युत्पत्ति: दरि+ ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दरिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दरि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. दरिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. दरिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  6. दरि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. दरि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दरी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादरीदर्यौदर्यः
द्वितीयादरीम्दर्यौदरीः
तृतीयादर्यादरीभ्याम्दरीभिः
चतुर्थीदर्यैदरीभ्याम्दरीभ्यः
पञ्चमीदर्याःदरीभ्याम्दरीभ्यः
षष्ठीदर्याःदर्योःदरीणाम्
सप्तमीदर्याम्दर्योःदरीषु
सम्बोधनहे दरिहे दर्यौहे दर्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दरी
दरी
darī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
पर्वत की खोह (2.3.6) कन्दर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दरी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गुफा । खोह ।
२. पहाड़ के बीच वह खड़ु था नीचा स्थान जहाँ कोई नदी बहती या गिरती हो । यौ॰—दरीभृत् । दरीमुख ।
दरी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ स्तर, स्तरी (= फैलाने की वस्तु)] मोटे सूतों का बुना हुआ मोटे दल का बिछौना । शतरंजी ।
दरी ३ वि॰ [सं॰ दरिन्]
१. फाड़नेवाला । विदीर्ण करनेवाला ।
२. डरनेवाला । डरपोका । कादर ।
दरी ४ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰] फारसी भाष की एक शाखा का नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दरी f. a hole in the ground, cave, MBh.; R.; Hariv.; Kum. &c.
दरी f. of ˚र.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दरिः, --री f. A cave, cavern, valley; दरीगृह Ku. 1. 10; एका भार्या सुंदरी वा दरी वा Bh. 3. 120. --Comp. --भृत् m. a mountain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दरि(री) स्त्री दॄ--विदारे इन् वा ङीप् । १ कन्दरे शब्द- रत्ना० । २ तक्षककुलजे सर्पभेदे पु० “पूर्णाङ्गदः पूर्णमुखः प्रहासः शकुनिर्दरिः” भा० आ० ५७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3471,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दरी" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दरिदरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दरि 📚 ➤ गुफा, कन्दरा, घाटी, दरीगृह
संस्कृत: कृत्रिमगृहाकारगिरिविवरम् · पर्याय: कन्दर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दरी 📚गुफा । खोह🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दरी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें