🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:51:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दलबा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दल्+अप्-+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दल्

अर्थ: फोड़ना, फाड़ना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दल् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दल् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दल् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादल्दलौदलः
द्वितीयादलम्दलौदलः
तृतीयादलादल्भ्याम्दल्भिः
चतुर्थीदलेदल्भ्याम्दल्भ्यः
पञ्चमीदलःदल्भ्याम्दल्भ्यः
षष्ठीदलःदलोःदलाम्
सप्तमीदलिदलोःदल्ट्सु / दल्ठ्सु / दल्सु
सम्बोधनहे दल्हे दलौहे दलः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दल्
दल्
dal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
पत्ते के नाम (2.4.14) पत्र · पलाश · छदन · पर्ण · छद
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दल् (= √ दॄ) cl. 1. ˚लति (pf. ददाल, Bhaṭṭ. xiv; aor. pl. अदालिषुर्, xv) to crack, fly open, split, open (as a bud), Suśr. ii, 16; Śiś. ix, 15; Bhām. i, 4; Amar.; Gīt.; Dhūrtas. : Caus. दालयति, to cause to burst, Suśr.; Bhaṭṭ. : दल्˚ id., Anargh., Gīt. i, 8, Sch. ; to expel, Mālatīm. viii, 1; Kathās. lviii, 8; cii, 58; cf. अव-, उद्-, वि-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (471,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दल् {c1c} P. (दलति, दलित) 1 To burst open, split, cleave, crack; दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा तु न भिद्यते U. 3. 31; अपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयं 1. 28; Māl. 9. 12, 20; दलति न सा हृदि विरहभरेण Gīt. 7; Amaru. 38. --2 To expand, bloom, open (as a flower); दलन्नवनीलोत्पल U. 1; स्वच्छंदं दलदरविंद ते मरंदं विंदंतो विदधतु गुंजितं मिलिंदाः Bv. 1. 15; Śi. 6. 23; Ki. 10. 39. --Caus. (द-दा-लयति) 1 To cause to burst, tear asunder. --2 To cut, divide, split. --3 To dispel, drive or chase away; Māl. 8. 1. --4 To wither. --WITH उद् (caus.) to tear up. --वि {1} to break, split, crack; त्वदिषुभिर्व्यदलिष्यदसावपि N. 4. 88. {2} to dig up.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दल्दल् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दल् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
अप्-आसमास: अप् + आ तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दल् 📚 ➤ फोड़ना, फाड़ना

अप्आ 📚अप् 📚आ ➤ अप् (पानी) + आ (स्वीकृति ‘हाँ')

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दल् 📚(= √ दॄ) cl. 1. ˚लति (pf. ददाल, Bhaṭṭ. xiv; aor. pl. अदालिषुर्, xv) to…🔵🟣
अप् 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दल्
पत्ते के नाम (२.४.१४) — पत्र, पलाश, छदन, पर्ण, छद
अप्
जल के नाम (१.१०.३) — वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
दलबादल् + अप्हल्-अच् संयोग —
दलबाअप् + आजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अप्-आ = अप् + आ तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें