🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दशनाम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दश+नाम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दश

अर्थ: काटना, डसना, दंश मारना

संस्कृत: दशने

अंग्रेज़ी: to bite,to sting

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दंश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. दशन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. दशन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. दशन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दंश् (भ्वादिगण) · अर्थ: काटना, डसना, दंश मारना (दशने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदशतात् / दशताद् / दशतुदशताम्दशन्तु
मध्यमदश / दशतात् / दशताद्दशतम्दशत
उत्तमदशानिदशावदशाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दशति · लिट्: ददंश · लुट्: दंष्टा · लृट्: दङ्क्ष्यति · लोट्: दशतात् · लङ्: अदशत् · विधिलिङ्: दशेत् · आशीर्लिङ्: दश्यात् · लुङ्: अदाङ्क्षीत् · लृङ्: अदङ्क्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दंशन · ण्वुल्: दंशकः · तृच्: दंष्टा · ण्यत्: दंश्यः · तव्य: दंष्टव्यः · अनीयर्: दंशनीयः · क्त: दष्टः · क्तवतु: दष्टवान् · शतृ: दशन् · स्य-शतृ: दङ्क्ष्यन् · क्त्वा: दष्ट्वा · ल्यप्: प्रदश्य · तुमुन्: दंष्टुम् · णमुल्: दंशम् · घञ्: दंशः · क्तिन्: दष्टि · क्वसु: देशिवान्

नाम

अर्थ: नाम

संस्कृत: अभिधानम्, नाम · पर्याय: आह्वय, आख्या, आह्वा, अभिधान, नामधेय

अंग्रेज़ी: Name

व्युत्पत्ति: म्नायते अभ्यस्यते नम्यते अभिधीयते अर्थोऽनेन वा म्ना +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नामन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्ययम्
  4. नाम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नम् + घञ्
  5. नामन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नामन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानामनाम्नी / नामनीनामानि
द्वितीयानामनाम्नी / नामनीनामानि
तृतीयानाम्नानामभ्याम्नामभिः
चतुर्थीनाम्नेनामभ्याम्नामभ्यः
पञ्चमीनाम्नःनामभ्याम्नामभ्यः
षष्ठीनाम्नःनाम्नोःनाम्नाम्
सप्तमीनाम्नि / नामनिनाम्नोःनामसु
सम्बोधनहे नामन् / हे नामहे नाम्नी / हे नामनीहे नामानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दंश्
दंश्
daṃś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
डाँस (जंगली मक्खी) (2.5.29) वनमक्षिका
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दंश् or दंस् cl. 1. 10. P. ˚शति, ˚शयति or ˚स्˚, ‘to speak’ or ‘to shine’, Dhātup. xxxiii, 91; cl. 1. P. and cl. 10. Ā. (fr. Prākṛt daṃse) to show, 2 f.
2. दंश् cl. 1. (originally cl. 6.) दशति (Pāṇ. vi, 4, 25; Ā. MBh. i, 1798 & Hariv. 4302; p. दशत्, RV. &c.; pf. ददंश; pl. ˚शुर्, R. i, 45, 20; p. ददश्वस्, RV. iv, 38, 6; fut. दङ्क्ष्यति, Bhaṭṭ.; दंष्टा, Pāṇ. vii, 2, 10; Kār.; 1. pl. दशिष्यामस्, MBh. i, 1605; aor. अदाङ्क्षीत्, Vop.; pl. ˚षुर्, Bhaṭṭ.; ind.p. दंष्ट्वा, TāṇḍyaBr.; cl. 1. दंशति, Cāṇ.) to bite, RV.; AV.; ŚBr. &c.: Caus. to cause to bite, Kauś.; to cause to be bitten by (instr.), MBh. i, 2243; iii, 544; Suśr. iv, 14, 6 and 12 : Intens. दन्दश्यते, ˚शीति, Pāṇ. iii, 1, 24; vii, 4, 86; दन्दष्टि, ˚दंष्टि, Vop. xx, 19; p. दन्दशान (cf. ˚शूक) repeatedly biting, RV. x, 95, 9: Caus. of Intens. (ind.p. दन्दशयित्वा) causing to be bitten by (instr.), Daś. i, 142;
दंश् [cf. δάκνω; Goth. tahyan.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (464,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दंश् {vI.v} {c1c} P. (दशति, दष्ट; desid. दिदंक्षति) To bite, sting; Bk. 15. 4, 16. 19; मृणालिका अदशत् K. 32 ate, browsed &c. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (दंशति, दंशयति-ते) To speak or shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0553-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दशदंश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दशन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | दशन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
नामनामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नामन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दश 📚 ➤ काटना, डसना, दंश मारना
संस्कृत: दशने

नाम 📚 ➤ नाम
संस्कृत: अभिधानम्, नाम · पर्याय: आह्वय, आख्या, आह्वा, अभिधान, नामधेय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दंश् 📚or दंस् cl. 1. 10. P. ˚शति, ˚शयति or ˚स्˚, ‘to speak’ or ‘to shine’, D…🔵🟣
नामन् 📚n. (prob. neither fr. √ ज्ञा nor fr. √ म्ना [cf. Uṇ. iv, 150]; ifc. f.…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें