🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:24:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नामन्
nāman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नामन् n. (prob. neither fr. √ ज्ञा nor fr. √ म्ना [cf. Uṇ. iv, 150]; ifc. f. either = m. or ˚म्नी) a characteristic mark or sign, form, nature, kind, manner, RV.; VS.; AV.
name, appellation, RV. &c. &c.
personal name (as opp. to गोत्रे, family n˚; cf. नम-गोत्र above), Kāś. on Pāṇ. viii, 2, 23 (often ifc. = named, called, e.g. विष्णु-शर्म-नामा पण्डितः, a sage named V˚)
merely the n˚ (as opp. to reality; cf. नाम-धारक, -मात्र, -शेष &c.), a noun (as opp. to a verb), Nir.; Prāt.
substance, essence (in the Mīmāṃsā phil. opp. to गुण, accidental quality)
a good or great name, renown, fame (only ifc.; cf. स्व-, सुमन्तु-)
water, Naigh. i, 11
नामन् [cf. Zd. nāman; Gk. ὄ-νομα; Lat. nōmen; Goth. namō; Germ. namo &c.; Eng. name.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नामन् n. [म्नायते अभ्यंस्यते नम्यते अर्भिधीयते अर्थोऽनेन वा] 1 A name, appellation, personal name (opp. गोत्र); किं नु नामैतदस्याः Mu. 1. 1; नाम ग्रह् ‘to address or call upon by name;’ नामग्राहमरोदीत्सा Bk. 5. 5; नाम कृ or दा, नाम्ना or नामतः कृ ‘to give a name, call, name’; चकार नाम्ना रघुमात्मसंभवं R. 3. 21, 5. 36; तौ कुशलवौ चकार किल नामतः 15. 32; चंद्रापीड इति नाम चक्रे K. 74; मातरं नामतः पृच्छेयं Ś. 7. --2 The mere name; संतप्तायसि सम्स्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते Bh. 2. 67 ‘not even the name, i. e. no trace or mark is seen’ &c.; Pt. 1. 250. --3 (In gram.) A noun, substantive (opp. आख्यात); तन्नाम येनाभिदधाति सत्त्वं; सत्त्वप्रधानानि नामानि Nir. --4 A word, name, synonymous word; इति वृक्षनामानि. --5 Substance (opp. गुण). --6 Water. --7 Ved. Mark, sign, token. --8 Form, mode, manner. --Comp. --अंक a. marked with a name; R. 12. 103. --अनुशासनं, --अभिधानं {1} declaring one's name. {2} a dictionary, lexicon. --अपराधः abusing (a respectable man) by name, calling names. --आख्यातिक a. relating to nouns and verbs. --आवली a list of names (of a god). --करणं, --कर्मन् n. {1} the ceremony of naming a child after birth. {2} a nominal affix. --ग्रहः, --ग्रहणं addressing or mentioning by name, utterance of the name, calling to mind the name; पुण्यानि नामग्रहणान्यपि महामुनीनां K. 43; Ms. 8. 271; R. 7. 41; 6. 67. --ग्राहं ind. by naming, by mentioning the name; Bk. 5. 5. --त्यागः abandonment of name; स्वनामत्यागं करोमि Pt. 1 ‘I shall forego my name’. [] --द्वादशी a kind of religious ceremony, the worship of Durgā daily under one of her 12 names. --धातुः a nominal verb, denominative base (as पार्थायते, वृषस्यति &c.). --धारक, --धारिन् a. bearing only the name, in name only, nominal; Pt. 2. 84. --धेयं {1} a name, appellation; वनज्योत्स्नेति कृतनामधेया Ś. 1; किं नामधेया सा M. 4; R. 1. 45, 10. 67, 11. 8; Ms. 2. 30. {2} the ceremony of naming a child. --नामिकः an epithet of Viṣṇu. --निर्देशः indication by name. --मात्र a. having only the name, nominal, in name; Pt. 1. 77; 2. 86. --(त्रं) the mere name or mention (of a thing); नाममात्रप्रस्तावो भे विषादाय कल्पते Ś. 7; Pt. 3. 81; H. 1. 128; नाममात्रावशेषिताः शत्रवः Rām. --माला, --संग्रहः a list of names, glossary (of nouns). --मुद्रा a seal-ring, signet-ring; उभे नाममुद्राक्षराण्यनुवाच्य परस्परमवलोकयतः Ś. 1. --लिंगं gender of nouns. ˚अनुशासनं rules on the gender of nouns. --वर्जित a. {1} nameless. {2} stupid, foolish. --वाचक a. expressing a name. --(कं) a proper name. --शेष a. having only the name left, remaining in name only, dead, deceased; U. 2. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0615-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नामन् न० म्रायते अभ्यस्यते नभ्यतेऽभिधीयतेऽर्थोऽनेन वा म्ना--नम--वा । “नामन्सीमनित्यादिना” नि० । १ वा- चकशब्दे २ संज्ञाशब्दे च । बमति आख्यातार्थं प्रति स्वार्थविशेषणत्वेन नम--नि० । क्रियां प्रति विशेषण- तापन्नार्थके प्रातिपदिकरूपे ३ शब्दभेदे “चत्वारि पदजा- तानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति तत्रैतन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति भावप्रधानमा- ख्यातं सत्वप्रधानानि नामानि” निरु० १ । १ एतल्लक्षणभेदादिकं शब्दश० प्र० उक्तं यथा “निरुक्ता प्रकृतिर्द्वेधा नामधातुप्रभेदतः । यत् प्रातिपदिकं प्रोक्तं नन्नाम्लो नातिरुच्यते” “रूढञ्च लक्षकञ्चैव योगरूढञ्च यौगिकम् । तच्चतुर्द्धा परैरूढयौगिकं मन्यतेऽधिकम् । रूढं सङ्केतवन्नाम सैव संज्ञेति कीर्त्त्यते । नैमित्तिकी पारिभाषिक्यौपाधिक्यपि तद्भिदा । जातिद्रव्यगुणस्प- न्दैर्धर्भैः सङ्केतवत्तया । जातिशब्दादिभेदेन चातुर्विध्यं परे जगुः । जात्यवच्छिन्नसङ्केतवती नैमित्तिकी मता । जातिमात्रे हि सङ्केताद्व्यक्तेर्भानं सुदुष्करम् । उभया- वृत्तिधर्मेण संज्ञा स्यात् पारिभाषिकी । औपाधिकी त्वनुगतोपाधिना या प्रवर्त्तते । यद्वाऽऽधुनिकसङ्केतशा- लित्वात् पारिभाषिकम् । जात्या नैमित्तिक शक्तमौ- पाधिकमुपाधिना” । प्रकारान्तरेण तञ्च पञ्चविधं यथा “उणाद्यन्तं कृदन्तञ्च तद्धितान्त समासजम् । शन्दा- मुकरणञ्चैव नाम् पञ्चविधं स्मृतम्” । “सर्वाण्ये- तानि नामानि परस्थ ब्रह्मणोऽनथ! । सर्वान् कामानवाप्नोति समाराध्य जगद्गुरुम् । तन्मयत्वेन गोविन्दमित्येतद्दाल्भ्य! नात्यथा । तन्मयो वाञ्छि- तान् कामान् यदवाप्नोति मानवः” विष्णुधर्मवचनम् । कलौ परमेश्वरनामकीर्चनादेव श्रेयःप्राप्तिः “हरेर्नाम [] हरेर्नाम हरेर्नामैव केवलम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरम्यथा” अधिकं कलिशब्दे १७९७ पृ० उक्तम् । हरेरित्युपलक्षणं देवीभागवते ६ स्कन्धे ११ अ० देव्यानाम्नः कीर्त्तनस्यापि कलौ श्रेयस्करत्वाभिधानात् यथा “न सन्त्यधानि तावन्ति यावती शक्तिरस्ति हि । नाम्नि देव्याः पापदाहे तस्माद्भीतिः कुतो नृप! । अव- शेनापि यन्नाम लीलयोच्चारितं यदि । किं किं ददाति तज्ज्ञातुं समर्था न हरादयः । प्रायश्चित्तन्तु पापानां श्रीदेवीनामसंस्मृतिः । तस्मात् कलिभयाद्राजन् पुण्य- क्षेत्रे वसन्नरः । निरन्तरं पराम्बाया नामसंस्मरर्ण चरेत्” । “उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्त्तित एव यत्” रघुः । ४ उदके निघण्टुः । चैत्रमैत्रादिसंज्ञायाः सर्वत्र शतपदचक्रानुसारेण कृतायाः जन्मनामता प्रसि- द्धनाम तु ततोऽन्यदेव तत्र मन्त्रग्रहणादौ नाम्नो यथा ग्रहणं तन्निरूपितं तन्त्रसारे यथा तामग्रहणप्रकारमाह पिङ्गलामते “प्रसिद्धं यद्भवेन्नाम किं वास्य जन्म नामयत् । यतीनां पुष्पपातेन गुरुणा यत् कृतं भवेत् । लोकप्रसिद्धमथ वा मात्रा पित्रा च यत् कृ- तम्” यामले । “सुप्तो जागर्त्ति येनासौ दूरस्थश्च प्रभाषते । वदत्यन्यमनस्कोऽपि तन्नाम ग्राह्यमत्र तु” । सनत्कुमारी- ये “पितृमातृकृतं नाम त्यक्त्वा शर्मादिदेवकान् । श्रीवर्णञ्च ततो विद्वान् चक्रेषु योजयेत् क्रमात्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4040-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें