🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:39:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नामन्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नामन्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नामन्

अर्थ: नाम

संस्कृत: अभिधानम्, नाम · पर्याय: आह्वय, आख्या, आह्वा, अभिधान, नामधेय

अंग्रेज़ी: Name

व्युत्पत्ति: म्नायते अभ्यस्यते नम्यते अभिधीयते अर्थोऽनेन वा म्ना +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नामन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानामनाम्नी / नामनीनामानि
द्वितीयानामनाम्नी / नामनीनामानि
तृतीयानाम्नानामभ्याम्नामभिः
चतुर्थीनाम्नेनामभ्याम्नामभ्यः
पञ्चमीनाम्नःनामभ्याम्नामभ्यः
षष्ठीनाम्नःनाम्नोःनाम्नाम्
सप्तमीनाम्नि / नामनिनाम्नोःनामसु
सम्बोधनहे नामन् / हे नामहे नाम्नी / हे नामनीहे नामानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नामन्
नामन्
nāman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नामन् n. (prob. neither fr. √ ज्ञा nor fr. √ म्ना [cf. Uṇ. iv, 150]; ifc. f. either = m. or ˚म्नी) a characteristic mark or sign, form, nature, kind, manner, RV.; VS.; AV.
name, appellation, RV. &c. &c.
personal name (as opp. to गोत्रे, family n˚; cf. नम-गोत्र above), Kāś. on Pāṇ. viii, 2, 23 (often ifc. = named, called, e.g. विष्णु-शर्म-नामा पण्डितः, a sage named V˚)
merely the n˚ (as opp. to reality; cf. नाम-धारक, -मात्र, -शेष &c.), a noun (as opp. to a verb), Nir.; Prāt.
substance, essence (in the Mīmāṃsā phil. opp. to गुण, accidental quality)
a good or great name, renown, fame (only ifc.; cf. स्व-, सुमन्तु-)
water, Naigh. i, 11
नामन् [cf. Zd. nāman; Gk. ὄ-νομα; Lat. nōmen; Goth. namō; Germ. namo &c.; Eng. name.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नामन् n. [म्नायते अभ्यंस्यते नम्यते अर्भिधीयते अर्थोऽनेन वा] 1 A name, appellation, personal name (opp. गोत्र); किं नु नामैतदस्याः Mu. 1. 1; नाम ग्रह् ‘to address or call upon by name;’ नामग्राहमरोदीत्सा Bk. 5. 5; नाम कृ or दा, नाम्ना or नामतः कृ ‘to give a name, call, name’; चकार नाम्ना रघुमात्मसंभवं R. 3. 21, 5. 36; तौ कुशलवौ चकार किल नामतः 15. 32; चंद्रापीड इति नाम चक्रे K. 74; मातरं नामतः पृच्छेयं Ś. 7. --2 The mere name; संतप्तायसि सम्स्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते Bh. 2. 67 ‘not even the name, i. e. no trace or mark is seen’ &c.; Pt. 1. 250. --3 (In gram.) A noun, substantive (opp. आख्यात); तन्नाम येनाभिदधाति सत्त्वं; सत्त्वप्रधानानि नामानि Nir. --4 A word, name, synonymous word; इति वृक्षनामानि. --5 Substance (opp. गुण). --6 Water. --7 Ved. Mark, sign, token. --8 Form, mode, manner. --Comp. --अंक a. marked with a name; R. 12. 103. --अनुशासनं, --अभिधानं {1} declaring one's name. {2} a dictionary, lexicon. --अपराधः abusing (a respectable man) by name, calling names. --आख्यातिक a. relating to nouns and verbs. --आवली a list of names (of a god). --करणं, --कर्मन् n. {1} the ceremony of naming a child after birth. {2} a nominal affix. --ग्रहः, --ग्रहणं addressing or mentioning by name, utterance of the name, calling to mind the name; पुण्यानि नामग्रहणान्यपि महामुनीनां K. 43; Ms. 8. 271; R. 7. 41; 6. 67. --ग्राहं ind. by naming, by mentioning the name; Bk. 5. 5. --त्यागः abandonment of name; स्वनामत्यागं करोमि Pt. 1 ‘I shall forego my name’. [] --द्वादशी a kind of religious ceremony, the worship of Durgā daily under one of her 12 names. --धातुः a nominal verb, denominative base (as पार्थायते, वृषस्यति &c.). --धारक, --धारिन् a. bearing only the name, in name only, nominal; Pt. 2. 84. --धेयं {1} a name, appellation; वनज्योत्स्नेति कृतनामधेया Ś. 1; किं नामधेया सा M. 4; R. 1. 45, 10. 67, 11. 8; Ms. 2. 30. {2} the ceremony of naming a child. --नामिकः an epithet of Viṣṇu. --निर्देशः indication by name. --मात्र a. having only the name, nominal, in name; Pt. 1. 77; 2. 86. --(त्रं) the mere name or mention (of a thing); नाममात्रप्रस्तावो भे विषादाय कल्पते Ś. 7; Pt. 3. 81; H. 1. 128; नाममात्रावशेषिताः शत्रवः Rām. --माला, --संग्रहः a list of names, glossary (of nouns). --मुद्रा a seal-ring, signet-ring; उभे नाममुद्राक्षराण्यनुवाच्य परस्परमवलोकयतः Ś. 1. --लिंगं gender of nouns. ˚अनुशासनं rules on the gender of nouns. --वर्जित a. {1} nameless. {2} stupid, foolish. --वाचक a. expressing a name. --(कं) a proper name. --शेष a. having only the name left, remaining in name only, dead, deceased; U. 2. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0615-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नामन् न० म्रायते अभ्यस्यते नभ्यतेऽभिधीयतेऽर्थोऽनेन वा म्ना--नम--वा । “नामन्सीमनित्यादिना” नि० । १ वा- चकशब्दे २ संज्ञाशब्दे च । बमति आख्यातार्थं प्रति स्वार्थविशेषणत्वेन नम--नि० । क्रियां प्रति विशेषण- तापन्नार्थके प्रातिपदिकरूपे ३ शब्दभेदे “चत्वारि पदजा- तानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति तत्रैतन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति भावप्रधानमा- ख्यातं सत्वप्रधानानि नामानि” निरु० १ । १ एतल्लक्षणभेदादिकं शब्दश० प्र० उक्तं यथा “निरुक्ता प्रकृतिर्द्वेधा नामधातुप्रभेदतः । यत् प्रातिपदिकं प्रोक्तं नन्नाम्लो नातिरुच्यते” “रूढञ्च लक्षकञ्चैव योगरूढञ्च यौगिकम् । तच्चतुर्द्धा परैरूढयौगिकं मन्यतेऽधिकम् । रूढं सङ्केतवन्नाम सैव संज्ञेति कीर्त्त्यते । नैमित्तिकी पारिभाषिक्यौपाधिक्यपि तद्भिदा । जातिद्रव्यगुणस्प- न्दैर्धर्भैः सङ्केतवत्तया । जातिशब्दादिभेदेन चातुर्विध्यं परे जगुः । जात्यवच्छिन्नसङ्केतवती नैमित्तिकी मता । जातिमात्रे हि सङ्केताद्व्यक्तेर्भानं सुदुष्करम् । उभया- वृत्तिधर्मेण संज्ञा स्यात् पारिभाषिकी । औपाधिकी त्वनुगतोपाधिना या प्रवर्त्तते । यद्वाऽऽधुनिकसङ्केतशा- लित्वात् पारिभाषिकम् । जात्या नैमित्तिक शक्तमौ- पाधिकमुपाधिना” । प्रकारान्तरेण तञ्च पञ्चविधं यथा “उणाद्यन्तं कृदन्तञ्च तद्धितान्त समासजम् । शन्दा- मुकरणञ्चैव नाम् पञ्चविधं स्मृतम्” । “सर्वाण्ये- तानि नामानि परस्थ ब्रह्मणोऽनथ! । सर्वान् कामानवाप्नोति समाराध्य जगद्गुरुम् । तन्मयत्वेन गोविन्दमित्येतद्दाल्भ्य! नात्यथा । तन्मयो वाञ्छि- तान् कामान् यदवाप्नोति मानवः” विष्णुधर्मवचनम् । कलौ परमेश्वरनामकीर्चनादेव श्रेयःप्राप्तिः “हरेर्नाम [] हरेर्नाम हरेर्नामैव केवलम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरम्यथा” अधिकं कलिशब्दे १७९७ पृ० उक्तम् । हरेरित्युपलक्षणं देवीभागवते ६ स्कन्धे ११ अ० देव्यानाम्नः कीर्त्तनस्यापि कलौ श्रेयस्करत्वाभिधानात् यथा “न सन्त्यधानि तावन्ति यावती शक्तिरस्ति हि । नाम्नि देव्याः पापदाहे तस्माद्भीतिः कुतो नृप! । अव- शेनापि यन्नाम लीलयोच्चारितं यदि । किं किं ददाति तज्ज्ञातुं समर्था न हरादयः । प्रायश्चित्तन्तु पापानां श्रीदेवीनामसंस्मृतिः । तस्मात् कलिभयाद्राजन् पुण्य- क्षेत्रे वसन्नरः । निरन्तरं पराम्बाया नामसंस्मरर्ण चरेत्” । “उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्त्तित एव यत्” रघुः । ४ उदके निघण्टुः । चैत्रमैत्रादिसंज्ञायाः सर्वत्र शतपदचक्रानुसारेण कृतायाः जन्मनामता प्रसि- द्धनाम तु ततोऽन्यदेव तत्र मन्त्रग्रहणादौ नाम्नो यथा ग्रहणं तन्निरूपितं तन्त्रसारे यथा तामग्रहणप्रकारमाह पिङ्गलामते “प्रसिद्धं यद्भवेन्नाम किं वास्य जन्म नामयत् । यतीनां पुष्पपातेन गुरुणा यत् कृतं भवेत् । लोकप्रसिद्धमथ वा मात्रा पित्रा च यत् कृ- तम्” यामले । “सुप्तो जागर्त्ति येनासौ दूरस्थश्च प्रभाषते । वदत्यन्यमनस्कोऽपि तन्नाम ग्राह्यमत्र तु” । सनत्कुमारी- ये “पितृमातृकृतं नाम त्यक्त्वा शर्मादिदेवकान् । श्रीवर्णञ्च ततो विद्वान् चक्रेषु योजयेत् क्रमात्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4040-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नामन्नामन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नामन् 📚 ➤ नाम
संस्कृत: अभिधानम्, नाम · पर्याय: आह्वय, आख्या, आह्वा, अभिधान, नामधेय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नामन् 📚n. (prob. neither fr. √ ज्ञा nor fr. √ म्ना [cf. Uṇ. iv, 150]; ifc. f.…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें