🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:56:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दातव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दातव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दातव्य

अर्थ: शुद्ध करना (विध्यर्थक कृदन्त (करना चाहिए))

संस्कृत: शोधने

अंग्रेज़ी: to be given, AitBr.; Mn. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दातव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दै + तव्य
  2. दातव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दै + तव्य

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दातव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादातव्यःदातव्यौदातव्याः
द्वितीयादातव्यम्दातव्यौदातव्यान्
तृतीयादातव्येनदातव्याभ्याम्दातव्यैः
चतुर्थीदातव्यायदातव्याभ्याम्दातव्येभ्यः
पञ्चमीदातव्यात् / दातव्याद्दातव्याभ्याम्दातव्येभ्यः
षष्ठीदातव्यस्यदातव्ययोःदातव्यानाम्
सप्तमीदातव्येदातव्ययोःदातव्येषु
सम्बोधनहे दातव्यहे दातव्यौहे दातव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दै (भ्वादिगण) · अर्थ: शुद्ध करना (शोधने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदायतिदायतःदायन्ति
मध्यमदायसिदायथःदायथ
उत्तमदायामिदायावःदायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दायति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दायतात् · लङ्: अदायत् · विधिलिङ्: दायेत् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दायन् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दातव्य
दातव्य
dātavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दातव्य वि॰ [सं॰]
१. देने योग्य ।
२. लौटाने या वापस करने योग्य (को॰) ।
३. दान से चलनेवाला (को॰) जैसे,—दातव्य औषधालय ।
४. जहाँ दान के रूप में या बिना मूल्य या शुल्क के कुछ दिया जाता हो (को॰) ।
दातव्य २ संज्ञा पुं॰
१. देने का काम । दान ।
२. दानशीलता । उदा- रता । उ॰—बिन दातव्य द्रव्य नहिं आवै । देश विदेश चहौ फिर आवै । विश्राम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दा˚तव्य mfn. to be given, AitBr.; Mn. &c.
to be communicated, ŚvetUp.; Pañcat. i; MārkP.
to be given in marriage, Dāyabh. (Paiṭh.), Kathās.
to be paid or restored, Mn. viii; Pāṇ. iii, 3, 171, Kāś.
to be placed upon (loc.), Mn. v, 136; VarBṛS.
to be made, Bhpr. vii, 18, 74.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दातव्य a. 1 To be given. --2 Payable. --3 To be restored or returned. --4 To be given in marriage, &c. see दा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0561-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔁 जिनके अर्थ में "दातव्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दातव्यदातव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दै + तव्य 📚
अन्य सम्भावना: दातव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दै + तव्य

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दातव्य 📚 ➤ शुद्ध करना (विध्यर्थक कृदन्त (करना चाहिए))
संस्कृत: शोधने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दातव्य 📚देने योग्य🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दातव्य: दै + तव्य — विध्यर्थक कृदन्त (करना चाहिए)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें