🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:49:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दायाद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दायाद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दायाद

अर्थ: जो पैतृक सम्पत्ति के एक भाग का अधिकारी हो, उत्तराधिकारी

संस्कृत: पुत्रः, सगोत्रः · पर्याय: आत्मज, तनय, सूनु, सुत, पुत्र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दायाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दायाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादायादःदायादौदायादाः
द्वितीयादायादम्दायादौदायादान्
तृतीयादायादेनदायादाभ्याम्दायादैः
चतुर्थीदायादायदायादाभ्याम्दायादेभ्यः
पञ्चमीदायादात् / दायादाद्दायादाभ्याम्दायादेभ्यः
षष्ठीदायादस्यदायादयोःदायादानाम्
सप्तमीदायादेदायादयोःदायादेषु
सम्बोधनहे दायादहे दायादौहे दायादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दायाद
दायाद
dāyāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दायाद १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ दायादा] जिसे दाय मिले । जो दाय का अधिकारी हो । जिसे संबंध के कारण किसी की जायदाद में हिस्सा मिले ।
दायाद २ संज्ञा पुं॰
१. दाय पाने का अधिकारी मनुष्य । वह जिसका संबंध के कारण किसी की जायदाद में हिस्सा हो । हिस्सेदार ।
२. पुत्र । बेटा ।
३. सपिंड । कुटुंबी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दायाद m. id. (with gen. or loc. of thing or ifc. Pāṇ. ii, 3, 37, vi, 2, 5), AV.; ŚBr.; Mn.; Yājñ.
a son or distant descendant or kinsman, MBh.; Pañc.
दायाद f(आ, ई). heiress, daughter, AgP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दायाद पु० दायं विभजनीयधनमादत्ते आ + दा--क । दाय- मत्ति अद--अण् उपपदसमासो वा । १ सपिण्डे २ पुत्रे च अमरः । “न तं भजेरन् दायादाः” मनुः । “भुञ्जीता- मरणात् क्षान्ता दायादा ऊर्द्ध्वमाप्नुयुः” कात्या० । ३ दाया- धिकारिणि त्रि० “तेषां षट् बन्धुदायादाः” मनुः स्त्रियां टाप् “पुमान् दायादोऽदायादा स्त्री” निरु० कप्रत्य- तान्तस्यैवेदं रूपम् मुग्धबोधमते षणन्तात् ङीप् स्यात् दायादीति भेदः । सा च ४ कन्यायाम् शब्दार्थकल्प० । पुत्रे “त्वया दायादवानणि त्वं मेबंशकरः सुतः” भा० आ० ७५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3556,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दायादः, पुं, (आदत्ते इति । आ + दा + “आत- श्चोपसर्गे ।” ३ । १ । १३६ । इति कः । दायस्य आदः ग्राहकः ।) सपिण्डः । पुत्त्रः । इत्यमरः । ३ । ३ । ८८ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ८५ । २ । “पुरुणा तु कृतं वाक्यं मानितञ्च विशेषतः । कनीयान् मम दायादो धृता येन जरा मम ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-704-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दायाद" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दायाददायाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दायाद 📚 ➤ जो पैतृक सम्पत्ति के एक भाग का अधिकारी हो, उत्तराधिकारी
संस्कृत: पुत्रः, सगोत्रः · पर्याय: आत्मज, तनय, सूनु, सुत, पुत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दायाद 📚जिसे दाय मिले । जो दाय का अधिकारी हो । जिसे संबंध के कारण किसी की जायद…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • दायाद = दाय + अद तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें