🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:41:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दारुणा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दारुणा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दारुणा

अर्थ: फाड़ने वाला, चीरने वाला

संस्कृत: देवदारुवृक्षः · पर्याय: काष्ठ

व्युत्पत्ति: दीर्यते दृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दारु (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. दारु (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. दारुणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. दारुणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. दारुणा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. दारुण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. दारुणा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. दारुण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दारु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादारुदारुणीदारूणि
द्वितीयादारुदारुणीदारूणि
तृतीयादारुणादारुभ्याम्दारुभिः
चतुर्थीदारुणेदारुभ्याम्दारुभ्यः
पञ्चमीदारुणःदारुभ्याम्दारुभ्यः
षष्ठीदारुणःदारुणोःदारूणाम्
सप्तमीदारुणिदारुणोःदारुषु
सम्बोधनहे दारु / हे दारोहे दारुणीहे दारूणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दारु
दारु
dāru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लकड़ी (2.4.13) काष्ठ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दारु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काष्ठ । काठ । लकड़ी । उ॰— प्रिय लगिहि अति सबहि मम भनिति राम जस संग । दारु विचारु कि करइ कोउ बंदिय मलय प्रसंग ।—मानस, १ । १० । यौ॰—दारुकर्म = दे॰ दारुकृत्य । दारुकृत्य = लकड़ी का काम । दारुगंधा = विरोजा । दारुगर्भा = कठपुतली । दारुचीनी । दारुपात्र । दारुपुत्रिका । दारुयोषित । दारुवधू ।
२. देवदारु का वृक्ष ।
३. बढ़ई । कारीगर । शिल्पी ।
४. पीतल ।
५. दानशील व्यक्ति । दाता (को॰) ।
दारु २ वि॰
१. दानशील । देनेवाला ।
२. खंडनशील । टूटने फूटनेवाला ।
३. काटनेवाला । विदारण करनेवाला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दारु mfn. liberal, L. (cf. Pāṇ. iii, 2, 159)
दारु m. See 2. दारु.
2. दारु mfn. breaking, splitting (Indra), RV. vii, 6, 1
दारु m. an artist, L.
3. दारु m. n. (g. अर्धर्चादि) a piece of wood, wood, timber, RV.; AV.; TS.; Br.; Up.; MBh.; R. &c. (usually n., m. only, Hariv. 15522)
दारु n. Pinus Devadāru, Suśr.
ore, L.
दारु [connected with 4. द्रु and तरु; cf. also Zd. dauru; Gk. δόρυ, δρῦς; Goth. triu; Germ. trewo; Eng. tree].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारु a. [दीर्यते दॄ-उण्] 1 Tearing, rending. --2 Liberal. --3 Kind. --रुः 1 A liberal or munificent man. --2 A donor. --3 An artist. --रु n. (said to be m. also) 1 Wood, a piece of wood, timber. --2 A block. --3 A lever. --4 A bolt. --5 The pine or Devadāru tree. --6 Ore. --7 Brass. --Comp. --अंडः the peacock. --आघाटः the wood-pecker. --कृत्यं wood-work; Pt. 1. 90. --गर्भा a wooden puppet. --जः a kind of drum. --पात्रं a wooden vessel, such as a trough. --पुत्रिका, --पुत्री a wooden doll. --मुख्याह्वया, मुख्याह्वा a lizard. --यंत्रं {1} a wooden puppet moved by strings. {2} any machinery of wood. --वधूः a wooden doll. --सारः sandal. --हस्तकः a wooden spoon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारु पु० न० दीर्य्यते दॄ--ऊण् । काष्ठे अमरः “प्रतिगृह्णन्न विद्वांस्तु भस्मीभवति दारुवत्” । “वानस्पत्यं मूलफलं दार्वग्न्यर्थं तथैव च” मनुः “शैक्यं कमण्डलुञ्चैव द्विदलं दारुमेव च” हरिवं० २०१ अ० । १ पित्तले २ देवदारुणि मेदि० । ३ शिल्पिनि ४ दारके त्रि० धरणिः । दा--दाने दो--खण्डने वा रु । ५ दानशीले ६ खण्डनशीले च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3557,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारु, क्ली, पुं, (दीर्य्यते इति । दॄ + “दॄसनिजनीति ।” उणां । १ । ३ । इति ञुण् ।) काष्ठम् । इत्य- मरभरतौ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १४५ । ११ । “शणं तैलं घृतञ्चैव जतु दारूणि चैव हि । तस्मिन् वेश्मनि सर्व्वानि निक्षिपेथाः समन्ततः ॥”)
दारु, क्ली, (दॄ + ञुण् ।) देवदारु । (यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे । १७ । “दारुपद्मकशुण्ठीभिरेवमेव कृतोऽपि वा ॥” अस्य पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “सुरदारु द्रुकिलिमं सुराह्वं भद्रदारु च । देवकाष्ठं पीतदारु देवदारु च दारु च ॥”) पित्तलम् । इति मेदिनी । रे, ४७ ॥
दारुः, क्षि, (दॄ + ञुण् ।) शिल्पी । दारकः । इति धरणी ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ७ । ६ । १ । “इन्द्रस्येवप्र तवसस्कृतानि वन्देदारुं वन्दमानो विवविभ ॥” “दारुं पुरां भेत्तारं वन्दे ।” इति तत्र सायङः ॥) दाता । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-705-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दारु" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दारुणादारु (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दारु (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | दारुणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दारुणा 📚 ➤ फाड़ने वाला, चीरने वाला
संस्कृत: देवदारुवृक्षः · पर्याय: काष्ठ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दारु 📚काष्ठ । काठ । लकड़ी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दारु
देवदारु के नाम (२.४.५३) — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें