🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दारु
dāru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लकड़ी (2.4.13) काष्ठ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दारु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काष्ठ । काठ । लकड़ी । उ॰— प्रिय लगिहि अति सबहि मम भनिति राम जस संग । दारु विचारु कि करइ कोउ बंदिय मलय प्रसंग ।—मानस, १ । १० । यौ॰—दारुकर्म = दे॰ दारुकृत्य । दारुकृत्य = लकड़ी का काम । दारुगंधा = विरोजा । दारुगर्भा = कठपुतली । दारुचीनी । दारुपात्र । दारुपुत्रिका । दारुयोषित । दारुवधू ।
२. देवदारु का वृक्ष ।
३. बढ़ई । कारीगर । शिल्पी ।
४. पीतल ।
५. दानशील व्यक्ति । दाता (को॰) ।
दारु २ वि॰
१. दानशील । देनेवाला ।
२. खंडनशील । टूटने फूटनेवाला ।
३. काटनेवाला । विदारण करनेवाला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दारु mfn. liberal, L. (cf. Pāṇ. iii, 2, 159)
दारु m. See 2. दारु.
2. दारु mfn. breaking, splitting (Indra), RV. vii, 6, 1
दारु m. an artist, L.
3. दारु m. n. (g. अर्धर्चादि) a piece of wood, wood, timber, RV.; AV.; TS.; Br.; Up.; MBh.; R. &c. (usually n., m. only, Hariv. 15522)
दारु n. Pinus Devadāru, Suśr.
ore, L.
दारु [connected with 4. द्रु and तरु; cf. also Zd. dauru; Gk. δόρυ, δρῦς; Goth. triu; Germ. trewo; Eng. tree].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारु a. [दीर्यते दॄ-उण्] 1 Tearing, rending. --2 Liberal. --3 Kind. --रुः 1 A liberal or munificent man. --2 A donor. --3 An artist. --रु n. (said to be m. also) 1 Wood, a piece of wood, timber. --2 A block. --3 A lever. --4 A bolt. --5 The pine or Devadāru tree. --6 Ore. --7 Brass. --Comp. --अंडः the peacock. --आघाटः the wood-pecker. --कृत्यं wood-work; Pt. 1. 90. --गर्भा a wooden puppet. --जः a kind of drum. --पात्रं a wooden vessel, such as a trough. --पुत्रिका, --पुत्री a wooden doll. --मुख्याह्वया, मुख्याह्वा a lizard. --यंत्रं {1} a wooden puppet moved by strings. {2} any machinery of wood. --वधूः a wooden doll. --सारः sandal. --हस्तकः a wooden spoon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारु पु० न० दीर्य्यते दॄ--ऊण् । काष्ठे अमरः “प्रतिगृह्णन्न विद्वांस्तु भस्मीभवति दारुवत्” । “वानस्पत्यं मूलफलं दार्वग्न्यर्थं तथैव च” मनुः “शैक्यं कमण्डलुञ्चैव द्विदलं दारुमेव च” हरिवं० २०१ अ० । १ पित्तले २ देवदारुणि मेदि० । ३ शिल्पिनि ४ दारके त्रि० धरणिः । दा--दाने दो--खण्डने वा रु । ५ दानशीले ६ खण्डनशीले च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3557,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारु, क्ली, पुं, (दीर्य्यते इति । दॄ + “दॄसनिजनीति ।” उणां । १ । ३ । इति ञुण् ।) काष्ठम् । इत्य- मरभरतौ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १४५ । ११ । “शणं तैलं घृतञ्चैव जतु दारूणि चैव हि । तस्मिन् वेश्मनि सर्व्वानि निक्षिपेथाः समन्ततः ॥”)
दारु, क्ली, (दॄ + ञुण् ।) देवदारु । (यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे । १७ । “दारुपद्मकशुण्ठीभिरेवमेव कृतोऽपि वा ॥” अस्य पर्य्यायो यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “सुरदारु द्रुकिलिमं सुराह्वं भद्रदारु च । देवकाष्ठं पीतदारु देवदारु च दारु च ॥”) पित्तलम् । इति मेदिनी । रे, ४७ ॥
दारुः, क्षि, (दॄ + ञुण् ।) शिल्पी । दारकः । इति धरणी ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ७ । ६ । १ । “इन्द्रस्येवप्र तवसस्कृतानि वन्देदारुं वन्दमानो विवविभ ॥” “दारुं पुरां भेत्तारं वन्दे ।” इति तत्र सायङः ॥) दाता । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-705-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दारु" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें