🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:29:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काष्ठ
kāṣṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लकड़ी (2.4.13) दारु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काष्ठ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लकड़ी । काठ ।
२. ईंधन ।
३. छड़ी [को॰] ।
४. लंबाई नापने का एक साधन या औजार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काष्ठ m. N. of one of Kubera's attendants, MBh. ii, 415
काष्ठ (अम्), n. a piece of wood or timber, stick, ŚBr.; KātyŚr.; Mn. &c.
wood or timber in general
an instrument for measuring lengths
a kind of measure, SaddhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (281,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काष्ठं [काश्-क्थन् Uṇ. 2. 2] 1 A piece of wood, especially one used as fuel; Ms. 4. 49, 241; 5. 69. --2 Wood or timber, a piece or log of wood in general; यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ H. 4. 69; Ms. 4. 49. --3 A stick; Y. 2. 218. --4 An instrument for [] measuring length. --Comp. --अगारः, --रं a wooden house or enclosure. --अंबुवाहिनी a wooden bucket. --क दली the wild plantain. --कीटः a small insect found in decayed wood. --कुटः, --कूटः a wood-pecker; Pt. 1. 332 (a worm generally found in wood). --कुद्दालः a kind of wooden shovel used for baling water out of a boat or for scraping and cleaning its bottom. --तक्ष् m., --तक्षकः a carpenter. --तंतुः a small worm found in timber. --दारुः the Indian pine tree; also called देवदारु. --द्रुः the Palāśa tree. --पुत्तलिका a wooden statue or image. --प्रदानं piling up wood, forming a funeral pile. --भारिकः a wood-carrier. --मठी a funeral pile. --मल्लः a bier, a wooden frame on which dead bodies are carried. --लेखकः a small worm found in wood (= काष्ठकूट). --लोहिन् m. a cudgel armed with iron. --वाटः, --टं a wall made of wood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0402-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काष्ठ न० काशत्यनेन काश--क्थन् नेट् शस्य ष १ अनलादेरि- न्धनार्थे दारुणि “ससारमतिशुष्कं यत् मुष्टिमध्ये समे- ष्यति । तत् काष्ठं काष्ठमित्याहुः खदिरादिसमुद्भवम् इत्युक्तलक्षणयुक्ते २ दारुभेदे च । “काष्ठेन वा नखेन वा कण्डुयेत” शत०, व्रा०, ३, २, १, “यथा काष्ठञ्च काष्ठञ्च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भू- तसमागमः” भा०, शा०, ८६४ श्लो० “तथाश्मानस्तृणकाष्ठञ्च सर्व्वं दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ति” भा०, आ०, ८९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2041,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काष्ठं, क्ली, (काशते दीप्यते काशत्यनेन वा । काश + “हनिकुषीत्यादिना” उणां । २ । २ । क्थन् । व्रश्चेति षत्वम् तितुत्रेति नेट् ।) दारु । इत्यमरः । २ । ४ । १३ ॥ काठ् इति भाषा । (उक्तञ्च । “संसारमतिशुष्कं यत् मुष्टिमध्ये समेष्यति । तत्काष्ठं काष्ठमित्याहुः खदिरादिससुद्भवम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-120-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काष्ठ" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें