🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दावः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दावः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दावः

अर्थ: वन, जंगल

संस्कृत: वनवह्निः, वनम् · पर्याय: दव, वनहुताशन

व्युत्पत्ति: दुनाति दु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दाव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दाव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादावःदावौदावाः
द्वितीयादावम्दावौदावान्
तृतीयादावेनदावाभ्याम्दावैः
चतुर्थीदावायदावाभ्याम्दावेभ्यः
पञ्चमीदावात् / दावाद्दावाभ्याम्दावेभ्यः
षष्ठीदावस्यदावयोःदावानाम्
सप्तमीदावेदावयोःदावेषु
सम्बोधनहे दावहे दावौहे दावाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दाव
दाव
dāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वन की आग के नाम (1.1.70) दव · वनहुताशन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दाव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वन । जंगल ।
२. वन की आग ।
३. आग । अग्नि ।
४. जलन । ताप । कष्ट । पीड़ा ।
दाव २ संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. एक प्रकार का हथियार ।
२. एक पेड़ का नाम । दे॰ धावरा ।
दाव ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ दावँ]
१. अवसर । सुयोग । उ॰— ले सँभारि सँवारि आपुहिं भिलहि नहिं फिर दाव ।—जग॰ बानी, पृ॰ ३५ । †
२. रिक्त स्थान । जगह । दावँ ।
३. छल । कपट । इष्टसाधन की कुटिल युक्ति या चालबाजी । यौ॰—दावपेंच = दावँपेंच । चालबाजी । उ॰— सारे दावपेच खुले पेचीदगी आने पर । यार गिरपतार हुआ खून के बहाने पर ।—बेला, पृ॰ ९१ । मुहा॰— दाव पेंच चलना = एक दूसरे को नीचा दिखाने के लिये चालें चलना । चतुरता की चालें चलना । उ॰— वाह किबला, आपके फेजाने सुहवत से हस पोख्ता मगज हो गए हैं ऐसे कच्चे नहीं कि हमपर किसी का दाव पेंच चले ।— फिसाना॰ भा॰ १, पृ॰ ९ ।
४. कुअवसर । बुरा मौका । उ॰— जिससे सुंदरदास जी के मठ वा असथल को बहुत भारी नुकसान पहुँचने का दाव व संभावना का रूप हो गयै हैं ।— सुंदर ग्रं॰ (जी॰), भा॰ १ पृ॰ १८६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दाव m. (fr. √ 2. दु, Pāṇ. iii, 1, 142) conflagration, esp. a forest conflagration, ŚBr.; MBh. &c.
fire, heat
distress, L.
दाव m. n. a forest, MBh. (always connected with fire), Ragh. ii, 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (476,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दावः [दुनाति-दु कर्तरि ण] = दव q. v. --Comp. --अग्निः, --अनलः, --दहनः a forest-conflagration; आनंदमृगदावाग्निः शीलशाखिमदद्विपः । ज्ञानदीपमहावायुरयं खलसमागमः ॥ Bv. 1. 109, 34.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0564-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाव पु० दुनाति दु--कर्त्तरि ण । १ वने २ वनभवेऽनले च अमरः । “ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वन” भा० व० २६० श्लो० । “वनमिव दावपरीतम्” वृ० स० २४ अ० । “इदमिन्द्रः सदा दाव खाण्डवं परिरक्षति” भा० आ० २२३ अ० “दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरा- त्यये” भा० द्रो० २९४२ श्लो० । “अधिज्यधम्बा विचचाण दावम्” रघुः । भावे घञ् । ३ उपतापे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3559,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दावः, पुं, (दुनोति उपतापयतीति । दु + “दुन्यो- रनुपसर्गे ।” ३ । १ । १४२ । इति णः ।) वनम् । (यथा, महाभारते । १ । २२४ । ६ । “इदमिन्द्रः सदा दावं खाण्डवं परिरक्षति ॥”) वनवह्निः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०५ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६६ । १ । “उत्सृज्य दमयन्ती तु नलो राजा विशांपते ! । ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ॥”) अग्निः । इत्यमरटीकायां नीलकण्ठः ॥ उप- तापः । इति भरतकृतद्विरूपकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-706-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दाव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दावःदाव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दावः 📚 ➤ वन, जंगल
संस्कृत: वनवह्निः, वनम् · पर्याय: दव, वनहुताशन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दाव 📚वन । जंगल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दाव
वन की आग के नाम (१.१.७०) — दव, वनहुताशन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें