🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दिन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दिन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दिन

अर्थ: नक्, ह्रस्वः" दिन

संस्कृत: दिवसः · पर्याय: अहन्, घस्र, दिवस, वासर, दिवा

व्युत्पत्ति: द्युति तमः, दो( दी) + नक्, ह्रस्वः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दिन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दिन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादिनम्दिनेदिनानि
द्वितीयादिनम्दिनेदिनानि
तृतीयादिनेनदिनाभ्याम्दिनैः
चतुर्थीदिनायदिनाभ्याम्दिनेभ्यः
पञ्चमीदिनात् / दिनाद्दिनाभ्याम्दिनेभ्यः
षष्ठीदिनस्यदिनयोःदिनानाम्
सप्तमीदिनेदिनयोःदिनेषु
सम्बोधनहे दिनहे दिनेहे दिनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दिन
दिन
dina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दिन के नाम (1.4.2) घस्र · अहन् · दिवस · वासर
कुतप (3.3.140) हिरण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दिन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उतना समय जिसमें सूर्य क्षितिज के ऊपर रहता है । सूर्योदय से लेकर सूर्यास्त तक का समय । सूर्य की किरणों के दिखाई पड़ने का सारा समय । विशेष— पृथ्वी अपने पक्ष पर घूमती हुई सूर्य की परिक्रमा करती है । इस परिक्रमा में इसका जो आधा भाग सूर्य की ओर रहने के कारण प्रकाशित रहता है, उसमें दिन रहता है, बाकी दूसरे भाग में रात रहती है । मुहा॰— दिन के तारे दिखाई देना = इतना अधिक मानसिक कष्ट पहुँचना कि बुद्धि ठिकाने न रहे । दिन को दिन रात को रात न जानना या समझना = अपने सुख या विश्राम आदि का कुछ भी ध्यान न रखना । जैसे,—इस काम के लिये उन्होंने दिन को दिन और रात को रात न समझना । दिन चढ़ना = सूर्योदय होना । सूर्य निकलने के उपरांत कुछ समय बीतना । दिन छिपना = सूर्यास्त होना । संध्या होना । दिन डूबना = सूर्य डूबना । संध्या होना । दिन ढलना = संध्या का समय निकट आना । सूर्यास्त होने को होना । दिन दहाडे़ या दिन दहाडे़ = बिलकुल दिन के समय । ऐसे समय जब कि सब लोग जागते और देखते हों । जैसे,— दिन दहाडे़ उनके यहाँ, दस हजार की चोरी हो गई । दिन दोपहर या दिन धौले = दे॰ 'दिन दहाडे़' । दिन दूना रात चौगुना होना या बढ़ना = बहुत जल्दी जल्दी और बहुत अधिक बढ़ना । खूब उन्नति पर होना । जैसे,— आजकल उनकी जमींदारी दिन दूनी रात चौगुनी हो रही है । उ॰— जो दिन दूनी और रात चौगुनी उन्नति करता ही चला जाता ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ३१२ । दिन निकलना = दिन चढ़ना । सूर्योदय होना । दिन बूड़ना = दे॰ 'दिन डूबना' । दिन मुँदना = दे॰ 'दिन बूड़ना' । दिन होना = दिन निकलना । सूर्य उदय होना । दिन चढ़ना । यौ॰— दिन रात = सर्वदा । हर वक्त ।
२. उतना समय जितने में पृथ्वी एक बार अपने अक्ष पर घूमती है अथवा पृथ्वी के विशिष्ट भाग के दो बार सूर्य के सामने आने के बीच का समय । आठ पहर या चौबीस घंटे का समय । विशेष— साधारणतः दिन दो प्रकार का माना जाता है—एक नाक्षत्र, दूसरा सौर या सावन । नाक्षत्र उतने समय का होता है जितना किसी नक्षत्र को एक बार, याम्योत्तर रेखा पर से होकर जाने और फिर दुबारा याम्योत्तर रेखा पर आने में लगता है । यह समय ठिक उतना ही है जितने में पृथ्वी एक बार अपने अक्ष पर घूम चुकती है । इसमें घटती बढ़ती नहीं होती, इसी से ज्योतिषी नाक्षत्र दिनमान का व्यवहार बहुत करते हैं । सूर्य को याम्योत्तर पर से होकर जाने और फिर दोबारा याम्योत्तर रेखा पर आने में जितना समय लगता है उतने समय का सौर या सावन दिन होता है । नाक्षत्र तथा सौर दिन में प्रायः कुछ न कुछ अंतर हुआ करता है । यदि किसी दिन याम्योत्तर रेखा पर एक ही स्थान पर और एक ही समय सूर्य के साथ कोई नक्षत्र भी हो तो दूसरे दिन उसी स्थान पर नक्षत्र तो कुछ पहले आ जायगा पर सूर्य कुछ मिनटों के उपरांत आवेगा । यद्यपि नाक्षत्र और सावन दोनों प्रकार के दिन पृथ्वी के अक्ष पर घूमने से संबंध रखते हैं, और नक्षत्र के याम्यो- त्तर पर आने में बराबर उतना ही समय लगता है, तथापि सूर्य याम्योत्तर पर ठीक उतने ही समय में सदा नहीं आता, कुछ कम या अधिक समय लेता है, जिसके कारण सौर दिन का मान भी घटता बढ़ता रहता है । अतः हिसाब ठीक रखने और सुभीते के लिये एक सौर वर्ष को तीन सौ साठ भागों में विभक्त कर लेते हैं और उनके एक भाग को एक सौर दिन मानते हैं । हिंदुओं में दिन का मान सूर्योदय से सूर्योदय तक होता है और प्रायः सभी प्राचीन जातियों में सूर्योदय से सूर्योदय तक दिन का मान होता था । आजकल हिंदुओं और एशिया की दूसरी अनेक जातियों में तथा युरोप के आस्ट्रिया, टर्कि और इटली देश में भी सूर्योदय से सूर्योदय तक दिन माना जाता है । यूरोप के अधिकांश देशों तथा मिस्र और चीन में आधी रात से आधी रात तक दिन माना जाता है । प्राचीन रोमन लोग भी आधी रात से ही दिन का आरंभ मानते थे । आजकल भारतवर्ष में सरकारी कामों में भी दिन का प्रार
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दिन mfn. (√ दो) cut, divided, mowed, RV. viii, 67, 10 (cf. स्वयं-).
2. दिन (√ 3. दा). See अ-सं-
3. दिन (accented only, Naigh. i, 9) m. n. (g. अर्धर्चादि, only occurring as n.) a day, Mn.; Ragh.; Pañcat. &c. (ifc. also in Vedic texts) ifc. f(आ). , Rājat. i, 347.
दिन [cf. Lat. peren-dinus, nūn-dinus &c.; Got. sin-teins; Lit. dëna; O. Pr. acc. sg. deinan; Slav. dǐnǐ.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (478,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दिनः --नं [द्यति तमः, दो दी वा नक् ह्रस्वः; Uṇ. 2. 49] 1 Day (opp. रात्रि); दिनांते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः R. 4. 1; यामिनयंति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि K. P. 10; दिनांते निलयाय गतुं R. 2. 15. --2 A day (including the night,) a period of 24 hours; दिने दिने सा परिवर्धमाना Ku. 1. 25; सप्त व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य दिनानि R. 2. 25. --Comp. --अंशः any portion of a day, i. e. an hour, a watch, &c. --अंडं darkness. --अत्ययः, --अंतः, --अवसानं evening, sunset; R. 2. 15, 45. --अधीशः the sun. --अर्धः midday, noon. --अंतकः darkness. --आगमः, --आदिः --आरंभः daybreak, morning. --ईशः, --ईश्वरः the sun. ˚आत्मजः {1} an epithet of Saturn. {2} of Karṇa. {3} of Sugrīva. --करः, --कर्तृ, --कृत् m. the sun; तुल्योद्योगस्तवदिनकृतश्चाधिकारो मतो नः V. 2. 1; दिनकरकुलचंद्र चंद्रकेतो U. 6. 8; R. 9. 23. ˚तनयः N. of (1) Saturn; (2) Sugrīva; (3) Karṇa; (4) Yama. ˚तनया N. of (1) the river Yamunā; (2) the river Tāptī. --केशरः, --वः darkness. --क्षयः, --पातः evening. --चर्या daily occupation, daily routine of business. --ज्योतिस् n. sunshine. --दुःखितः the Cakravāka bird. --पः, --पतिः, --बंधुः, --प्रणीः, --मणिः, --मयूखः, --रत्नं the sun. --बलं N. of the fifth, sixth, seventh, eighth, eleventh, and twelfth signs of the zodiac taken collectively. --मलं a month. --मुखं morning; R. 9. 25. --मूर्द्धन् m. the eastern mountain behind which the sun is supposed to rise. --यौवनं mid-day, noon (the youth of day).
दिनः --नं [द्यति तमः, दो दी वा नक् ह्रस्वः; Uṇ. 2. 49] 1 Day (opp. रात्रि); दिनांते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः R. 4. 1; यामिनयंति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि K. P. 10; दिनांते निलयाय गतुं R. 2. 15. --2 A day (including the night,) a period of 24 hours; दिने दिने सा परिवर्धमाना Ku. 1. 25; सप्त व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य दिनानि R. 2. 25. --Comp. --अंशः any portion of a day, i. e. an hour, a watch, &c. --अंडं darkness. --अत्ययः, --अंतः, --अवसानं evening, sunset; R. 2. 15, 45. --अधीशः the sun. --अर्धः midday, noon. --अंतकः darkness. --आगमः, --आदिः --आरंभः daybreak, morning. --ईशः, --ईश्वरः the sun. ˚आत्मजः {1} an epithet of Saturn. {2} of Karṇa. {3} of Sugrīva. --करः, --कर्तृ, --कृत् m. the sun; तुल्योद्योगस्तवदिनकृतश्चाधिकारो मतो नः V. 2. 1; दिनकरकुलचंद्र चंद्रकेतो U. 6. 8; R. 9. 23. ˚तनयः N. of (1) Saturn; (2) Sugrīva; (3) Karṇa; (4) Yama. ˚तनया N. of (1) the river Yamunā; (2) the river Tāptī. --केशरः, --वः darkness. --क्षयः, --पातः evening. --चर्या daily occupation, daily routine of business. --ज्योतिस् n. sunshine. --दुःखितः the Cakravāka bird. --पः, --पतिः, --बंधुः, --प्रणीः, --मणिः, --मयूखः, --रत्नं the sun. --बलं N. of the fifth, sixth, seventh, eighth, eleventh, and twelfth signs of the zodiac taken collectively. --मलं a month. --मुखं morning; R. 9. 25. --मूर्द्धन् m. the eastern mountain behind which the sun is supposed to rise. --यौवनं mid-day, noon (the youth of day).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0565-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिन पु० न० द्यति तमः द--खण्डने दी--क्षये वा नक् ह्रुस्वः । १ सूर्यकिरणावच्छिन्ने काले तद्भेदादिकं अहन् शब्दे ५७६ पृ० दृश्यम् । २ षष्टिदण्डात्मके मानुषे अहोरात्रे चान्द्रे ३ तिथिरूपे काले ४ चान्द्रमासात्मके पैत्र्ये कालभेदे सौ- रवर्षरूपे ५ दैवे कालभेदे व्राह्मे ६ कल्परूपे काले च “अजगोपतियुग्मञ्च कर्किधन्विमृगास्तथा । निशासंज्ञाः स्मृताश्चैव शेषाश्चान्ये दिनाख्यकाः” इति ज्योतिषतत्त्वोक्ते ७ राशिभेदे । “दिने दिने त्वं तनुरेधि रेऽधिकम्” नैष० “दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य” “दिनेषु गच्छत्सु निता- न्तपीवरम्” रघुः । “प्रौढध्वान्तं दिनमिह जलदाः” माघः जीमूतवाहनस्तु सूर्यकिरणावच्छिन्नं चतुर्या- मात्मकं दिनमित्याह० “दिनं दिनेशस्य यतोऽत्र दर्शने तमी तमोहन्तुरदर्शने सति । कुपृष्ठगानां द्युनिशं यथा तथा पितॄणां शशिपृष्ठवासिनाम्” सि० शि० दिनमानशब्दे दृश्यम् “तिथिश्चान्द्रमसं दिनम” सू० सि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3577,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिनं, क्ली, (द्यति खण्डयति महाकालमिति । दो छेदे + “बहुलमन्यत्रापि ।” उणां २ । ४९ । इति इनच् ।) कालविशेषः । तत्पर्य्यायः । घसः २ अहः ३ दिवसः ४ वासरः ५ । इत्य- मरः । १ । ४ । २ ॥ भास्वरः ६ दिवा ७ । इति राज- निर्घण्टः ॥ वारः ८ अंशकः ९ द्यु १० अंशकम् ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । ३ । ८ । “दिनेसु गच्छत्सु नितान्तपीवरं तदीयमालीनमुखं स्तनद्बयम् ॥”) तत्तु मनुष्यमाने षष्टिदण्डात्मकम् । पितृमाने गौणचान्द्रमासात्मकम् । देवासुरमाने वत्सरा- त्मकम् । ब्रह्ममाने दिव्यद्बिसहस्रयुगात्मकम् । मनुष्यमाने ब्रह्मणो दिनस्य संख्या । ८,६४०,०००, ००० । इति पुराणम् ॥ तदेव मनुष्याणां सौर- सावनचान्द्रनाक्षत्रभेदेन चतुर्व्विधम् । यथा, -- सावनं दण्डाः षष्टिरहः स्वलग्नखगुणांशाढ्या- स्तदैनं भवेत् । १ । उदयादोदयाद्भानोर्भौमसावनवासराः । २ । तिथिनैकेन दिवसश्चान्द्रमाने प्रकीर्त्तितः । ३ । आयुर्द्दाये स्मृतं प्राज्ञैर्नाक्षत्रं षष्टिनाडिकम् ॥ ४ ॥ जीमूतवाहनमते तु सूर्य्यकिरणावच्छिन्नदतु- र्यामयुक्तम् ॥
दिनं, क्ली, (दो छेदे + इनच् ।) सूर्य्यकिरणा- वच्छिन्नकालः । तद्वैदिकपर्य्यायः । वस्तोः १ द्युः २ भाबुः ३ वासरम् ४ स्वसराणि ५ घ्रंसः ६ घर्म्मः ७ घृणः ८ दिनम् ९ दिवा १० दिवे- दिवे ११ द्यविद्यवि १२ । इति द्बादशाहर्नामानि । इति वेदनिघण्टौ १ अध्यायः ॥ * ॥ सिंह- कन्यातुलावृश्चिककुम्भमीनलग्नानि । यथा, -- “अजगोपतियुग्मञ्च कर्किधन्विमृगास्तथा । निशासंज्ञाः स्मृताश्चैते शेषाश्चान्ये दिनात्मकाः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-710-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दिन" आता है (35)
अह दिनआहर — पु संज्ञा पुं॰ समय । काल । दिनदिवा दिन । दिवसद्यु दिनवासर दिन । दिवसअहन् दिन । दिवसपंचयाम दिन । विशेष—शास्त्रों में दिन के पाँच पहर और रात के तीन पहर माने गए है…द्यौ दिवस । दिनवास्र दिवस । दिनसर्जूर दिनरविध्वज दिन । दिवसदन दिवस । दिनयोम दिन । रोजऐयाम दिन । समय । मौसिम । वक्तबासर दिनघस्र् दिन । दिवसउष पांशुज लवण । खारी मिट्टी से निकाला हुआ नमकदिव स्वर्गअंशक भाग । टुकड़ाअधीन आश्रित । मातहत । वशीभूत । आज्ञाकारी । दबैल । बस का । काबू काउस्र किरण । मरीचि । रश्मिवासक अड़ूसावाश्र मंदिर । निवाससमुदय उठने या उदित होने की क्रिया । उदयब्रध्न सूर्यभास्वर कुष्ठ । का औषध । कोढ़ की दवावस्त्र कपड़ाव्युष्ट प्रभात । तड़का । सबेरापर्व धर्म, पुण्यकार्य अथवा उत्सव आदि करने का समय पुण्यकाल । विशेष— पुराणनुस…दंडयाम यमस्वसर घर । मकानप्रतिदिवा सूर्य । रविअहन दे॰ 'अहन्'टेवा जन्मपत्री । जन्कुंडलीमिती देशी महीने की तिथि या तारीख । जैसे,—मिती आषाढ़ सुदि ४ सं॰ १९८१ की चिट्…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दिनदिन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दिन 📚 ➤ नक्, ह्रस्वः" दिन
संस्कृत: दिवसः · पर्याय: अहन्, घस्र, दिवस, वासर, दिवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दिन 📚उतना समय जिसमें सूर्य क्षितिज के ऊपर रहता है । सूर्योदय से लेकर सूर्या…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दिन
दिन के नाम (१.४.२) — घस्र, अहन्, दिवस, वासर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें