🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:07:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दीपनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दीपनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दीपनीय

अर्थ: प्रकाशित होना, चमकना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to be kindled or lighted or excited or stimulated

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दीपनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दीप् + अनीयर्
  2. दीपनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दीप् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दीपनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादीपनीयःदीपनीयौदीपनीयाः
द्वितीयादीपनीयम्दीपनीयौदीपनीयान्
तृतीयादीपनीयेनदीपनीयाभ्याम्दीपनीयैः
चतुर्थीदीपनीयायदीपनीयाभ्याम्दीपनीयेभ्यः
पञ्चमीदीपनीयात् / दीपनीयाद्दीपनीयाभ्याम्दीपनीयेभ्यः
षष्ठीदीपनीयस्यदीपनीययोःदीपनीयानाम्
सप्तमीदीपनीयेदीपनीययोःदीपनीयेषु
सम्बोधनहे दीपनीयहे दीपनीयौहे दीपनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दीप् (दिवादिगण) · अर्थ: प्रकाशित होना, चमकना (दीप्तौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदीप्यतेदीप्येतेदीप्यन्ते
मध्यमदीप्यसेदीप्येथेदीप्यध्वे
उत्तमदीप्येदीप्यावहेदीप्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): दीप्यते · लिट् (आत्मने.): दिदीपे · लुट् (आत्मने.): दीपिता · लृट् (आत्मने.): दीपिष्यते · लोट् (आत्मने.): दीप्यताम् · लङ् (आत्मने.): अदीप्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): दीप्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दीपिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अदीपि · लृङ् (आत्मने.): अदीपिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दीपन · ण्वुल्: दीपकः · तृच्: दीपिता · ण्यत्: दीप्यः · तव्य: दीपितव्यः · अनीयर्: दीपनीयः · क्त: दीप्तः · क्तवतु: दीप्तवान् · शानच्: दीप्यमानः · क्त्वा: दीपित्वा · ल्यप्: प्रदीप्य · तुमुन्: दीपितुम् · णमुल्: दीपम् · घञ्: दीपः · क्तिन्: दीप्ति · क्वसु: दिदीप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दीपनीय
दीपनीय
dīpanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीपनीय २ संज्ञा पुं॰
१. यवानी । अजवायन ।
२. दे॰ 'दिपनीय वर्ग' ।
३. स्वास्थदायक ओषधि । पुष्टिकर दवा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीपनीय mfn. to be kindled or lighted or excited or stimulated
relating to tonic medicines
promoting digestion, Suśr.; Car.
दीपनीय m. Ptychotis Ajowan, L.
दीपनीय n. a digestive, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (481,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीपनीय a. 1 To be lighted or set on fire. --2 Combustible, inflammable. --3 To be excited or stimulated. --4 Relating to tonic medicines. --यः An aromatic seed (यवानी). --यं A tonic medicine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीपनीय पु० दीपनाय जठरानलोद्दीपानाय हितः छ । १ यवान्यां राजनि० औषधवर्गभेदे “पिप्पली पिप्पली- मूलं चव्यचित्रकनागरम् । दीपनीयः स्मृतो वर्गः कफा- निलगदापहः” चक्रपाणिदत्तः । दीप--णिच--अनीयर् । ३ ज्वालनीये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3607,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीपनीयः, पुं, (दीप्यते जठरवह्निरनेनेति । दीप + णिच् + अनीयर् ।) यवानी । इति राज- निर्घण्टः ॥ दीपनयोग्ये, त्रि । (यथा सुश्रुते । १ । ४५ । “दीपनीयमचक्षुष्यं वाडवं दधि वातलम् ॥”) औषधवर्गविशेषः । यथा, -- “पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । दीपनीयः स्मृतो वर्गः कफानिलगदापहः ॥” इति चक्रदत्तः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-719-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दीपनीयदीपनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दीप् + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: दीपनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दीप् + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दीपनीय 📚 ➤ प्रकाशित होना, चमकना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दीपनीय 📚यवानी । अजवायन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दीपनीय: दीप् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें