🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:38:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दीपशलभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दीप-+शलभ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शलभ

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: पतङ्गः · पर्याय: पतङ्ग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शलभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शलभ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशलभःशलभौशलभाः
द्वितीयाशलभम्शलभौशलभान्
तृतीयाशलभेनशलभाभ्याम्शलभैः
चतुर्थीशलभायशलभाभ्याम्शलभेभ्यः
पञ्चमीशलभात् / शलभाद्शलभाभ्याम्शलभेभ्यः
षष्ठीशलभस्यशलभयोःशलभानाम्
सप्तमीशलभेशलभयोःशलभेषु
सम्बोधनहे शलभहे शलभौहे शलभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शलभ
शलभ
śalabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पतंगा (2.5.31) पतंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शलभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. टीड़ी । टीड्डी । शरभ ।
२. एक असुर का नाम ।
३. पतंग । फतिंगा । उ॰—किंतु शलभवर ! उसे न छेड़ो, सोने दो उसको उस पार । वहीं स्वप्न में पा लेगी वह, अपने प्रियतम का उपहार ।—वीणा, पृ॰ ३३ । विशेष—कविता में यह प्रेमी का प्रतीक माना जाता है ।
४. छप्पय के ३१ वें भेद का नाम । इसमें ४० गुरु और ७२ लघु, कुल ११२ वर्ण या १५२ मात्राएँ होती हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शलभ m. (cf. शरभ) a grass-hopper, locust (fabled to be the children of Pulastya or of Tārkṣya and Yāminī), a kind of moth (such as is attracted by a lighted candle?), MBh.; Kāv. &c.
N. of a Deva-gandharva, MBh.
of an Asura, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शलभः [शल्-अभच् Uṇ. 3. 122] 1 A grass-hopper, locust; Ś. 1. 32. --2 A moth; कौरव्यवंशदावेऽस्मिन्क एष शलभायते Ve. 1. 19; Śi. 2. 117; Ku. 4. 40. --3 N. of an Asura.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1036-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शलभ पु० शल--अभच् । कीटभेदे षतङ्गे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5089,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शर(ल)भः, पुं, (शृणाति हिनस्तीति । शॄ हिंसा- याम् + “कॄशॄशलिकलिगर्दिभ्योऽभच् ।” उणा० ३ । १२२ । इति अभच् ।) मृगेन्द्रविशेषः । इत्यमरः ॥ तत्पर्य्यायः । महामृगः २ महा- स्कन्धी ३ महामनाः ४ अष्टपादः ५ महासिंहः ६ मनस्वी ७ पर्व्वताश्रयः ८ । इति राज- निर्घण्टः ॥ अस्य लक्षणं यथा, -- “अष्टपादूर्द्ध्वनयन ऊर्द्ध्वपादचतुष्टयः । तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम् ॥” इति महाभारतम् । १२ । ११७ । १२ ॥ करभः । (यथा, ऋतुसंहारे । १ । २३ । “भ्रमति गवययूथः सर्व्वतस्तोयमिच्छन् शरभकुलमजिह्मं प्रोद्धरत्यम्बु कूपात् ॥”) वानरविशेषः । इति मेदिनी ॥ उष्ट्रः । इति जटाधरः ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ५२ । “अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविहरिः ॥” दनुपुत्रविशेषः । यथा, तत्रैव्र । १ । ६५ । २६ । “शरभः शलभश्चैव सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा । एते ख्याता दनोर्व्वंशे दानव्राः परिकीर्त्तिताः ॥” नागविशेषः । यथा, तत्रैव । १ । ५७ । ११ । “विहङ्गः शरभो मेदः प्रमोदः संहता- पनः ॥”)
शलभः, पुं, (शल + “कृशॄ शलिकलिगर्द्दिभ्यो- ऽभच् ।” उणा० ३ । १२२ । इति अभच् ।) कीटविशेषः । फडिं इति पङ्गपाल इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । पतङ्गः २ । इत्यमरः ॥ पत्राङ्गः ३ पत्राङ्कः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ स तु ईतिविशेषः । यथा, -- “अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषिकाः खगाः । प्रत्यासन्नाश्च राजानः षडेते ईतयः स्मृताः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ [] (असुरविशेषः । यथा, हरिवंशे । ३ । ८८ । “शरभः शलभश्चैव विप्रचित्तिश्च वीर्य्यवान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-029-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शलभ" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दीप-शलभसमास: दीप + शलभ तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: शलभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दीपशलभ 📚दीप 📚शलभ ➤ दीप (लैम्प, दीवा, प्रकाश) + शलभ
संस्कृत: पतङ्गः · पर्याय: पतङ्ग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दीप 📚दीया । चीराग । जलती हुई बत्ती । यौ॰— दीपकलिका । दीपकिट्ट । दीपकूपी । द…🟠🔵🟣🟢🟤
शलभ 📚टीड़ी । टीड्डी । शरभ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दीप
दीपक (२.६.१३९) — प्रदीप
शलभ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • दीपशलभ = दीप + शलभ तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें