🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:51:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दीर्ण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दीर्ण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दीर्ण

अर्थ: चीरा हुआ, फाड़ा हुआ, टुकड़े- टुकड़े किया हुआ

संस्कृत: भये

अंग्रेज़ी: to be afraid

व्युत्पत्ति: / दृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दीर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दॄ + क्त
  2. दीर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दॄ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दीर्ण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादीर्णःदीर्णौदीर्णाः
द्वितीयादीर्णम्दीर्णौदीर्णान्
तृतीयादीर्णेनदीर्णाभ्याम्दीर्णैः
चतुर्थीदीर्णायदीर्णाभ्याम्दीर्णेभ्यः
पञ्चमीदीर्णात् / दीर्णाद्दीर्णाभ्याम्दीर्णेभ्यः
षष्ठीदीर्णस्यदीर्णयोःदीर्णानाम्
सप्तमीदीर्णेदीर्णयोःदीर्णेषु
सम्बोधनहे दीर्णहे दीर्णौहे दीर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दॄ (भ्वादिगण) · अर्थ: डरना, भय करना (भये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदरतिदरतःदरन्ति
मध्यमदरसिदरथःदरथ
उत्तमदरामिदरावःदरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दरति · लिट्: ददार · लुट्: दरिता · लृट्: दरिष्यति · लोट्: दरतात् · लङ्: अदरत् · विधिलिङ्: दरेत् · आशीर्लिङ्: दीर्यात् · लुङ्: अदारीत् · लृङ्: अदरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दरण · ण्वुल्: दारकः · तृच्: दरीता · ण्यत्: दार्यः · तव्य: दरीतव्यः · अनीयर्: दरणीयः · क्त: दीर्णः · क्तवतु: दीर्णवान् · शतृ: दरन् · स्य-शतृ: दरीष्यन् · क्त्वा: दीर्त्वा · ल्यप्: प्रदीर्य · तुमुन्: दरीतुम् · णमुल्: दारम् · क्तिन्: दीर्णि · क्वसु: दिदीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दीर्ण
दीर्ण
dīrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीर्ण वि॰ [सं॰]
१. फटा हुआ । विदारित । दरका हुआ ।
२. भयभीत । डरा हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीर्ण mfn. (√ दॄ) torn, rent, sundered, ŚāṅkhŚr. xiii, 12, 1; R. ii, 39, 29
scattered, dispersed (army), MBh. vi, 144, 146
frightened, afraid, MBh. v, 4622, 4627.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (482,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीर्ण See under दॄ.
दीर्ण p. p. [दॄ-क्त] 1 Torn, rent, split, &c. --2 Frightened, afraid. --र्णं 1 Cutting, a rent. --2 Fear.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीर्ण त्रि० दॄ--क्त । १ विदारिते २ भीते च भावे क्त । ३ विदारे ४ भये च न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3615,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीर्णः, त्रि, (दॄ विदारे + क्तः ।) विदारितः । (यथा, गोः रामायणे । २ । ३९ । २९ । “आयसं हृदयं नूनं राममातुः सुसंहतम् । यन्न दीर्णं प्रिये पुत्त्रे वनवासाय निर्गते ॥”) भीतः । इति मेदिनी । णे, १६ ॥ (यथा, महा- भारते । ६ । ३ । ७६ । “एको दीर्णो दारयति सेनां सुमहतीमपि । तां दीर्णामनु दीर्य्यन्ते योधाः शूरतरा अपि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-722-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीर्ण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दीर्णदीर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दॄ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: दीर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दॄ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दीर्ण 📚 ➤ चीरा हुआ, फाड़ा हुआ, टुकड़े- टुकड़े किया हुआ
संस्कृत: भये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दीर्ण 📚फटा हुआ । विदारित । दरका हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दीर्ण: दॄ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬