🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:28:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दुरक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दुरक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दुरक्ष

अर्थ: दुर्बल आँख वाला

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दुरक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दुरक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दुरक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुरक्षःदुरक्षौदुरक्षाः
द्वितीयादुरक्षम्दुरक्षौदुरक्षान्
तृतीयादुरक्षेणदुरक्षाभ्याम्दुरक्षैः
चतुर्थीदुरक्षायदुरक्षाभ्याम्दुरक्षेभ्यः
पञ्चमीदुरक्षात् / दुरक्षाद्दुरक्षाभ्याम्दुरक्षेभ्यः
षष्ठीदुरक्षस्यदुरक्षयोःदुरक्षाणाम्
सप्तमीदुरक्षेदुरक्षयोःदुरक्षेषु
सम्बोधनहे दुरक्षहे दुरक्षौहे दुरक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दुरक्ष
दुरक्ष
durakṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुरक्ष १ वि॰ [सं॰]
१. दुर्बल दृष्टिवाला ।
२. जिसकी निगाह अच्छी न हो । बुरी निगाहवाला ।
दुरक्ष २ संज्ञा
१. जाली पासा ।
२. बेईमानी का जुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुर्—अक्ष m. (fr. 2. अक्ष) a bad or fraudulent die, W.
दुर्—अक्ष (˚ष), mf(ई)n. (fr. 4. अक्ष) weak-eyed, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (484,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुरक्ष पु० दुष्टोऽक्षः प्रा० स० । १ कपटपाशके २ दुष्टनेत्रे च “अरुर्यै पुरुषस्याक्षि प्रशान्ममेति ह स्माह याज्ञबल्क्यो [] दुरक्ष इव हास पूयोहैबास्य दूषीका ते एवैतदनरुष्क- रोति यदक्ष्यावनक्ति” शत० व्रा० ३ । १ । ३ । १० “दुरक्षमेव अञ्जनेन नाशयति” भा० ६ ब० । दुष्टमक्षि यस्य षच् समा । ३ तद्युक्ते त्रि० “अश्वः शुक्ल उदुष्टमुख इवाथोह दुरक्षोभावु कस्तमु” शत० ब्रा० ७ । ३ । २ । १४ दुष्टोऽक्षो यत्र । ४ दुष्टद्यूते
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3625-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दुरक्षदुरक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दुरक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दुरक्ष 📚 ➤ दुर्बल आँख वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दुरक्ष 📚दुर्बल दृष्टिवाला🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • दुरक्ष = दुर् + अक्ष तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬