🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:41:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दुरुखा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दुर्+उखा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दुर्

अर्थ: बुरा, खराब, दुष्ट, घटिया, कठिन या मुश्किल आदि अर्थों को प्रकट करने के लिए संज्ञा शब्दों से पूर्व लगाया जाने वाला उपसर्ग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

उखा

अर्थ: पतीली, डेगची

संस्कृत: स्थाली · पर्याय: पिठर, स्थाली, कुण्ड

व्युत्पत्ति: उख्+क+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. उखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. उखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. खा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + खै + अच्
  5. खा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + खै + अच्
  6. खा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + खै + अच्
  7. उखा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. खा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + खै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उखा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउखाउखेउखाः
द्वितीयाउखाम्उखेउखाः
तृतीयाउखयाउखाभ्याम्उखाभिः
चतुर्थीउखायैउखाभ्याम्उखाभ्यः
पञ्चमीउखायाःउखाभ्याम्उखाभ्यः
षष्ठीउखायाःउखयोःउखानाम्
सप्तमीउखायाम्उखयोःउखासु
सम्बोधनहे उखेहे उखेहे उखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दुर्
दुर्
dur
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दुर् f. (only दुरस्, acc. nom., and दुरस्, acc. pl.) = द्वार्, a door (cf. 2. दुर).
2. दुर् in comp. for दुस् (p. 488), denoting ‘bad’ or ‘difficult’ &c.
दुरिष्ठ, (superl.) very bad or difficult or wicked
दुर् n. great crime or wickedness, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (484,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्(स्) अव्य० दु--रुक् सुक् वा । १ दुष्टे २ निन्दायां ३ निषेधे ४ दुःखे च पुरुषोत्तमः ५ ईषदर्थे ६ कृच्छ्रार्थे ७ कृशे ८ असम्पत्तौ ९ सङ्कटे च गणर० दुर्जीवनः दुर्बलः दुर्दिनम् “सुदुरोरधिकरणे” पा० दुष्कृतम् । क्रियायोगेऽस्योपसर्गता उपसर्गशब्दे १३३५ पृ० दृश्यम् ।
दुर् स्त्री दॄ--क्विप् । द्वारे “दुरोद्यूतान्यक्षरम्” ऋ० १ । १८८ । ५ “या दुरः यज्ञगृहद्वारः” भा० दुरो मानुषी देव आ च” ऋ०५ । ४५ । १ “मानुषीर्मनुष्य सम्बन्धिनीर्दुरः द्वारः” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3625,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दुर्अव्ययम् 📚
उखाउखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | उखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दुर् 📚 ➤ बुरा, खराब, दुष्ट, घटिया, कठिन या मुश्किल आदि अर्थों को प्रकट करने के लिए संज्ञा शब्दों से पूर्व लगाया जाने वाला उपसर्ग

उखा 📚 ➤ पतीली, डेगची
संस्कृत: स्थाली · पर्याय: पिठर, स्थाली, कुण्ड

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दुर् 📚f. (only दुरस्, acc. nom., and दुरस्, acc. pl.) = द्वार्, a door (cf…🔵🟣🟢
उखा 📚देग । बटलोई🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उखा
हाँडी/बटलोई (२.९.३२) — पिठर, स्थाली, कुण्ड

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
दुरुखादुर् + उखाहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬