🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:17:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उखा
ukhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाँडी/बटलोई (2.9.32) पिठर · स्थाली · कुण्ड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उखा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] देग । बटलोई ।
उखा २पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ उषा] दे॰ उषा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उखा (आ), f. a boiler
any saucepan or pot or vessel which can be put on the fire, RV.; AV. xii, 3, 23; TS.; Suśr. &c.
a particular part of the upper leg, Pāṇ.; Car. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उखा स्त्री उख--क । १ पाकपात्रे पिठरादौ । (हाँडि) । [] “यन्नीक्षणं मांस्पवन्या उखाया उत पात्राणि यूष्ण आसेचनानि” ऋ० १, १६२, १३ । ऋचमेतामाश्रित्यैव “मांस्पवन्या उखायाः” इति पा० भाष्यकृतोदाहृतम् । यज्ञियेष्टकासाधने २ चूल्लीरूपे पदार्थेतत्करणप्रकारः कात्या० श्रौ० १६, १, १, सूत्रादौ उक्तः तच्च इष्टकाशब्दे ९९१ पृष्ठे दर्शितम् । “उखास्रत्” सि० कौ० शत० ब्रा० तु स्थालीपरो- खाशब्दस्य निरुक्तिरन्यथैवोक्ता यथा । “अथेनमुखयान्नं बिभर्त्ति इमे वै लोका उखा इमे वा एतं लोका यन्त- मर्हन्ति एभिरेतं लोकं देवा अबिभरुरेभिरेवैनमेतल्लोकैर्बि- भर्त्त्योषा यदुखा नाम एतद्वै देवता वैतेन कर्मणैतयावृ- तेमाँ लोकानुदखनन् यदुखनंस्तस्मादुत्खा उत्खा वैता- मुखेत्याचक्षते परोक्षं, परोक्षकामा हि देवाः” ६, ७, १, २२, २३ । अस्य “न क्रोडादिबह्वच” पा० क्रोडादिग- णपाठत् स्वाङ्गवाचिताऽपि तेन वृहदुखेत्यत्र न ङीष् उखायां संस्कृतं यत् । उख्य तत्र संस्कृते त्रि० । भवार्थे दिगा० यत् । उख्य उखाभवे त्रि० । तस्य वर्ग्यादि० कर्म्मधारयसमासे आद्योदात्तता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उखा, स्त्री, (उख + क + टाप् ।) स्थाली । इत्य- मरः ॥ हाँडि इति भाषा । (यथा, सुश्रुते । “इद्धः स्वतेजसा वह्निरुखागतमिवोदकम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-218-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें