🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुण्ड
kuṇḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पति के जीवित रहते उपपति से उत्पन्न पुत्र (2.6.36)
हाँडी/बटलोई (2.9.32) पिठर · स्थाली · उखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुण्ड n. [अस् m., L.], a bowl-shaped vessel, basin, bowl, pitcher, pot, water-pot, KātyŚr.; MBh. &c.
a vessel for coals, R. v, 10, 16 &c.
a round hole in the ground (for receiving and preserving water or fire, cf. अग्नि-कुण्ड), pit, well, spring or basin of water (especially consecrated to some holy purpose or person), MBh.; R. &c.
crippled, lame, Mahāvy.
कुण्ड m. an adulterine, son of a woman by another man than her husband while the husband is alive, Mn. iii, 174
(see गोल and -गोलक below)
N. of Śiva, MBh. xii, 10358
of a Nāga, MBh. i, 4828
of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i, 4550
कुण्ड n. ifc. a clump (e.g. दर्भ-क्˚, a clump of Darbha grass), Pāṇ. vi, 2, 136
a particular measure, L.
N. of certain mystical figures
a particular appearance of the moon (surrounded by a circle), VarBṛS. iv, 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (289,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंडः, --डी, --डं [cf. Uṇ. 1. 112] 1 A bowl-shaped vessel, a basin, bowl. --2 A round hole in the ground for receiving and preserving water. --3 A hole in general; अग्निकुंडं. --4 A pool, well; especially one consecrated to some deity or holy purpose. --5 The bowl of a mendicant. --डः (डा f.) A son born [] in adultery, the son of a woman by a man other than her husband while the husband is alive; पत्यौ जीवति कुंडः स्यात् Ms. 3. 174; Y. 1. 222. --डा An epithet of Durgā. --Comp. --आशिन् m. a pander, pimp, one who depends for his livelihood on a कुंड i. e. a bastard, or adulterine; Ms. 3. 158; Y. 1. 224. --ऊधस् ( कुंडोध्नी) {1} a cow with a full udder. {2} a woman with a full bosom. --कीटः {1} a keeper of concubines. {2} a follower of the Cārvāka doctrine, an atheist. {3} a Brāhmaṇa born in adultery. --कीलः a low or vile man. --गोलं, --गोलकं {1} gruel. {2} a group of कुंड and गोलक (taken together).
कुंडः, --डी, --डं [cf. Uṇ. 1. 112] 1 A bowl-shaped vessel, a basin, bowl. --2 A round hole in the ground for receiving and preserving water. --3 A hole in general; अग्निकुंडं. --4 A pool, well; especially one consecrated to some deity or holy purpose. --5 The bowl of a mendicant. --डः (डा f.) A son born [] in adultery, the son of a woman by a man other than her husband while the husband is alive; पत्यौ जीवति कुंडः स्यात् Ms. 3. 174; Y. 1. 222. --डा An epithet of Durgā. --Comp. --आशिन् m. a pander, pimp, one who depends for his livelihood on a कुंड i. e. a bastard, or adulterine; Ms. 3. 158; Y. 1. 224. --ऊधस् ( कुंडोध्नी) {1} a cow with a full udder. {2} a woman with a full bosom. --कीटः {1} a keeper of concubines. {2} a follower of the Cārvāka doctrine, an atheist. {3} a Brāhmaṇa born in adultery. --कीलः a low or vile man. --गोलं, --गोलकं {1} gruel. {2} a group of कुंड and गोलक (taken together).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुण्ड न० कुण्ड्यते रक्ष्यते जलं वह्निर्वाऽत्र कुडि--रक्षणे आधा- रे--अच्णिलोपः । जलाधारे वृत्ताकारे १ पात्रभेदे(कुण्डा) “भुवं कोष्णेन कुण्डोध्नी” रघुः “अत्सरुका कुण्डप्रति रूपाश्चमसाः” कात्या० श्रौ० २४, ४, ४, “अत्सरुकाः अवृ- न्तकाः कुण्डप्रतिरूपा वृत्ताकाराः” कर्कः । २ देवादिखात- जलाशये अगस्त्यकुण्डं सप्तर्षिकुण्डं सोमकुण्डम् ३ कमु- ण्डलौ स्त्री गौरा० ङीष्मेदि० । होमार्थमग्न्याधारे ४ स्था- नभेदे । तल्लक्षणादिकं हेमा० दा० ख० दर्शितं तथा । “भविष्यत्पुराणे “वेदिपादान्तरंत्यक्त्वा कुण्डानि नव पञ्च [] वा । वेदास्राण्येव तानि स्युर्व्वर्त्तुलान्यथ वा क्वचित् । वेदास्राणि, चतुरस्राणि । आम्नायरहस्ये “कुण्डानि चतुरस्राणि वृत्तनालाकृतीनि वा । नव पञ्चाथ वा चैकं कर्त्तव्यं लक्षणान्वितम् । नवकुण्डविधाने तु दिक्षु कुण्डा- ष्ठके स्थिते । नवमं कारयेत् कुण्डं पूर्वेशानदिगन्तरे । विधाने पञ्च कुण्डानामीशाने पञ्चमं भवेत्” । ज्ञानरत्ना- वल्याम् “दिक्षु वेदास्रवृत्तानि पञ्चमं त्वीशगोचरे” । ना- रदीयेऽपि “यत्रोपदिश्यते कुण्डचतुष्कन्तत्र कर्म्मणि । वेदास्रमर्द्धचन्द्रञ्च वृत्तं पद्मनिभं तथा । कुर्यात् कुण्डानि चत्वारि प्राच्यादिषु विचक्षणः । कुण्डवेद्यन्तरञ्चैव सपादकरसम्मितम् । पीठबद्धन्तु यत्कुण्डं सुप्रमाणं सुगर्त्तकम्” । बह्वृचपरिशिष्टे “भुक्तौ मुक्तौ तथा पुष्टौ जीर्ण्णोद्धारे विशेषतः । सदा होमे तथा शान्तौ वृत्तं वरुणदिग्गतम्” । कामिके तु तत्तद्दिक्षु तत्तत्फलार्थं कुण्डोक्तिर्यथा ऐन्द्य्रां--स्तम्भे चतुष्कोणमग्नौ भागे भगाकृति । चन्द्रार्द्धं मारणे याम्ये, नैरृते हि त्रिकोणकम् । वारुण्यां शान्तिके वृत्तं, षडस्र्युच्चाटनेऽनिले । उदीव्यां पौष्टिके पद्मं रौद्र्यामष्टास्रमुक्तिदम्” । सर्वेषु चैतेषु होमानुसारेण हस्तादिमानं क्षेत्रफलमुपकल्पनीयम् । तदुक्तं भविष्यपुराणे “मुष्टिमानं शतार्द्धे तु शते चारत्नि- मात्रिकम् । सहस्रे त्वथ होतव्ये कुर्यात्कुण्डं करात्मकम् । द्विहस्तमयुते तच्च लक्षहोमे चतुःकरम् । अष्टहस्तात्मकं कुण्डं कोटिहोमेषु नाघिकम्” । मुष्टिमानमिति, बद्धमु- ष्टिहस्तमात्रमित्यर्थः । इदानीं चतुरस्रादिकुण्डानामुद्धा- रक्रमोऽभिधीयते । चतुरस्रं तावदाह विश्वकर्म्मा “कृत्वा प्राक् सूत्रमर्द्धाङ्कं दक्षिणोत्तरमत्स्ययोः । न्यस्य सूत्रं ततः कोणैरङ्कितैश्चतुरस्रकम्” । पूर्व्वङ्केनाप्युपायेन प्राचीं निश्चित्य प्राक्पश्चिमायातां रेखामालिख्य तामर्द्धभागे लाञ्छयित्वा दक्षिणोत्तरदिशोर्स्मत्स्यद्वयं कुर्य्यात् सूत्रोपरि सूत्रान्तरनिपातनात् स्वस्तिकमध्याकृतिः शिल्पशास्त्रेषु मत्स्य इत्युच्यते । मत्स्यद्वयनिष्पत्तिश्चात्रैवं कार्य्या । पूर्वो- क्तरेखापरिमितस्य सूत्रस्यादिं तस्याएव रेखाया मूले निधाय तत्सूत्रान्तरं परिभ्राम्य वृत्तं रचयेत् तस्या एव- रेखाया अपरप्रान्ते तस्यैव सूत्रस्यादिं निधाय तत्सूत्रा न्तं परिभ्राम्य द्वितीयान्तं कुर्य्यात् एवं वृत्तद्वये कृते द- क्षिणोत्तरदिशोर्मत्स्यद्वयं निष्पद्यते अथ मत्स्यद्वये पूर्वोक्त- रेखालाञ्छने चैकं सूत्रं निष्पात्य दक्षिणोत्तरायतां रेखां लिखेत् । एवं दिक्ष साधितासु विदिक्साधनार्थं कोणान् [] लाञ्छयेत् । तत्रायं प्रकारः--पूर्वनिष्पन्नरेस्वाप्रान्तच- तुष्टयस्य प्रत्येकं पार्श्वद्वये चिकीर्षितपरिमाणस्यार्द्धमर्द्धं निधाय तत्सन्धौ कोणलाञ्छनानि कुर्य्यात् ततः कोणला- ञ्छनेषु सूत्रचतुष्टयनिपातनात् पूर्वदिश्युदङ्मुखयोनिकं चतुरस्रं कुण्डं कुर्य्यात् । योन्याकारादीनामुद्धारश्चतु- रस्रप्रकृतिकस्तु कामिकशास्त्रात
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुण्डं, क्ली, (कुणतीति । “ञमन्तात् डः” । उणां १ । ११३ । इति डः ।) मानभेदः । (कुण्ड्यते रक्ष्यते जलं यत्र । कुडि + अधिकरणे अप् ।) देवजलाशयः । इति मेदिनी ॥ जलाधारविशेषः । चौवाच्चा इति भाषा ॥ तज्जलगुणाः । अग्निकफकारित्वम् । रूक्षत्वम् । मधुरत्वम् । लघुत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ कफा- जनकत्वम् । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ (पात्रविशेषः । यथा, रघौ १ । ८४ । “भुवं कोष्णेण कुण्डोध्नी मेध्येनावभृतादपि” ॥) [] होमीयाग्न्यालयः । तत्तु प्रायश्चतुर्हस्तमितं भवति तस्य विधिः । तत्र मत्स्यपुराणम् । “प्रागुदक्प्लवनां भूमिं कारयेद्यत्नतो नरः” ॥ प्रागुदक्प्लवनां पूर्व्वनीचां उत्तरनीचां वा ॥ तत्र वशिष्ठपञ्चरात्रे विज्ञानललितायाञ्च । “सर्व्वाधिकारिकं कुण्डं चतुरस्रन्तु सर्व्वदम्” । चतुरस्रं चतुष्कोणम् ॥ भविष्योत्तरम् । “सहस्रे त्वथ होतव्ये कुर्य्यात् कुण्डं करात्मकम् । द्विहस्तमयुते तच्च लक्षहोमे चतुष्करम्” ॥ द्विहस्तादिके यामलः । “पूर्व्वपूर्व्वस्य कुण्डस्य कोणसूत्रेण निर्म्मितम् । उत्तरोत्तरकुण्डानां मानं तत्परिकीर्त्तितम्” ॥ पूर्व्वपूर्व्वस्य कुण्डस्य हस्तद्विहस्तादिमितस्य कोण- सूत्रेण ईशानान्निरृतिकोणदत्तसूत्रेण परिमितं यन्मानं उत्तरोत्तरकुण्डानां तदेव पारिभाषिकं द्विहस्तादिमानं न तु प्रकृतहस्तद्वैगुण्यादिमितम् । तथात्वे द्विहस्तादिमितस्य चतुर्हस्तपरिमाणा- पत्तेः । कृषकस्य भूमेः परिमाणवत् ॥ वशिष्ठपञ्चरात्रे । “यावान् कुण्डस्य विस्तारः खननं तावदिष्यते । हस्तैके मेखलास्तिस्रो वेदाग्निनयनाङ्गुलाः ॥ कुण्डे द्विहस्ते ता ज्ञेया रसवेदगुणाङ्गुलाः । चतुर्हस्ते तु कुण्डे ता वसुतर्कयुगाङ्गुलाः” ॥ मेखला ब्रह्मचारिमेखलावत् कुण्डवेष्टिता मृद्घ- टिताः । ताश्च खातदेशाद्वाह्ये एकाङ्गुलरूपं कण्ठं परित्यज्य उच्छ्रायेण विस्तारेण चेत्यादिक्रमेण वेदाद्यङ्गुलाः । एतद्विपरीतास्तन्त्रान्तरोक्ता व्यव- हारविरुद्धाः । वेदाश्चत्वारः अग्नयस्त्रयः नयने द्वे रसाः षट् गुणास्त्रयः वसुतर्कयुगानि अष्टषट्- चत्वारि ॥ पिङ्गलामते । “खातादेकाङ्गुलं त्यक्त्वा मेखलानां विधिर्भवेत्” ॥ एककुण्डस्य पश्चिमदिक्कर्त्तव्यतामाह महादा- ननिर्णये वशिष्ठपञ्चरात्रम् । “भुक्तौ मुक्तौ तथा पुष्टौ जीर्णोद्धारे तथैव च । सदा होमे सदा शान्तावेकं वारुणदिग्गतम्” ॥ शारदातिलके । “होतुरग्र योनिरासामुपर्य्यश्वत्थपत्रवत् । मुष्ट्यरत्न्येकहस्तानां कुण्डानां योनिरीरिता ॥ षट्चतुर्द्व्यङ्गुलायामविस्तारोन्नतिशालिनी । एकाङ्गुलन्तु योन्यग्रं कुर्य्यादीषदधोमुखम् ॥ एकैकाङ्गुलतो योनिं कुण्डेष्वन्येषु वर्द्धयेत् । यवद्वयक्रमेणैव योन्यग्रमपि वर्द्धयेत् ॥ स्थलादारभ्य नालं स्याद्योन्या मध्ये सरन्ध्रकम्” ॥ आसां मेखलानां अश्वत्थपत्रवदित्यनेन चतुरङ्गुल- विस्तृतमूलात् यथोक्तक्रमेण एकाङ्गुलान्तःसंकु- चितविस्तारा ॥ यामले । “नालमेखलयोर्म्मध्ये परिधेः स्थापनाय च । रग्ध्रं कुर्य्यात्तथा विद्वान् द्वितीयमेखलोपरि” ॥ परिधीं स्तद्विन्यासानाह छन्दोगपरिशिष्टे । “बाहुमात्राः परिधय ऋजवः सत्वचोऽव्रणाः । त्रयो भवन्त्यशीर्णाग्रा एकेषान्तु चतुर्द्दिशम् ॥ प्रागग्रावभितः पश्चादुदगग्रमथापरम् । [] न्यसेत् परिधिमन्यश्चेदुदगग्रः स पूर्व्वतः” ॥ अव्रणाः छिद्ररहिताः अभितोऽग्नेः पार्श्वद्वये दक्षिणतः उत्तरतः पश्चात् पश्चिमे उदगग्रं उत्तरा- ग्रम् ॥ त्रैलोक्यसारेऽपि । “कुम्भद्वयसमायुक्ता अश्वत्थदलवन्नता । अङ्गुष्ठमेखलायुक्ता मध्ये त्वाज्यस्थितिर्यथा” ॥ कुम्भद्वयसमायुक्ता गजकुम्भाकारमूलदेशयुक्ता नता नम्रा अङ्गुष्ठमितमृद्घटितमेखलावेष्टनयुक्ता तथात्वे हस्त
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुण्ड" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें