🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:03:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिठर
piṭhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाँडी/बटलोई (2.9.32) स्थाली · उखा · कुण्ड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिठर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मोथा । मुस्तक ।
२. मथानी । मथनदंड ।
३. थाली ।
४. एक प्रकार का घर ।
५. एक अग्नि ।
६. एक दानव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिठर mf(ई)n. a pot, pan, MBh.; Var. &c.
पिठर m. an addition to a building shaped like a hollow vessel, L.
a kind of hut or store-room, W.
N. of a partic. Agni, Hariv.
of a Dānava, MBh.; Hariv.
पिठर n. a churning stick, L.
the root of Cyperus Rotundus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (625,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिठरः --रं A pot, pan, boiler (also पिठरी in this sense); पिठरं क्वथदतिमात्रं निजपार्श्वानेव दहतितरां Pt. 1. 324; जठरीपठरी दुष्पूरेयं करोति विडंबनां Bh. 3. 116. --र A churning-stick. --रः An addition to a building shaped like a hollow vessel.
पिठरः --रं A pot, pan, boiler (also पिठरी in this sense); पिठरं क्वथदतिमात्रं निजपार्श्वानेव दहतितरां Pt. 1. 324; जठरीपठरी दुष्पूरेयं करोति विडंबनां Bh. 3. 116. --र A churning-stick. --रः An addition to a building shaped like a hollow vessel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0701-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिठर पु० पिठ--करन् । १ गृहभेदे त्रिका० २ मुस्तायां ३ म न्थानदण्डे च न० मेदि० । ४ स्थाल्यां पुंस्त्री० स्त्रीत्वे ङीप् । अमरः । ५ दानवभेदे पु० भा० स० ९ अ० । संज्ञायां कन् । पिठरक ६ नागभेदे पु० भा० आ० ३५ अ० । पीलुपाकशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4327,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिठरं, क्ली, (पिठं रातीति । रा + कः ।) मुस्ता । मन्थानदण्डः । इति मेदिनी । रे, १८४ ॥
पिठरः, पुं, (पिठ्यते क्लिश्यतेऽनेनेति । पिठ + करन् ।) गृहभेदः ॥ तत्पर्य्यायः । कुद्रङ्कः २ उद्वाटः ३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, अर्य्यासप्तशत्याम् । ५५२ । “विद्यज्ज्वालावलयितजलधरपिठरोदराद्विनिर्य्यान्ति ॥”) स्थाली । इत्यमरः । २ । ९ । ३१ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ३ । ७२ । “गृह्णीष्व पिठरं ताम्रं मया दत्तं नराधिप ! । यावत् वर्त्स्यति पाञ्चाली पात्रेणानेन सुव्रत ! ॥” अग्निविशेषः । यथा, हरिवंशे । १७८ । ३३ । “पिठरः पतगः स्वर्गश्चागाधो भ्राज एव च । स्वधाकाराश्रयाः पञ्च अयुध्यंस्तेऽपि चाग्नयः ॥” दानवविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ९ । १३ । “घटोदरो महापार्श्वः क्रथनः पिठरस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-139-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें